Frank Shkreli: Petro Nini Luarasi në Amerikë 1904-1908, një mision patriotik

Fillimi i organizimit të shqiptarëve në Amerikë

Nga Frank Shkreli * Ish-Drejtor i VOA-s për Euro-Azinë*

Në një periudhë kur çështja shqiptare kërkonte jo vetëm përpjekje brenda vendit, por edhe organizim e sensibilizim në diasporë, Luarasi e shihte arsimin dhe gjuhën shqipe si themelet e identitetit kombëtar. Vitet e tij në Amerikë përkojnë me një periudhë të vrullshme të zgjimit kombëtar shqiptar. Përmes kontakteve, me bashkatdhetarët dhe veprimtarët. Petro Nini Luarasi vazhdoi të propagandonte idenë se shkolla shqipe, libri shqip dhe gjuha shqipe ishin armët më të fuqishme të një kombi, që kërkonte lirinë dhe pavarësinë.

Në kuadër të 115-vjetorit të martirizmit të tij. Nga Frank Shkreli – Petro Nini Luarasi: “Edhe 99 herë të rrëzohemi, përsëri duhet të ngrihemi” | Gazeta Telegraf— Petro Nini Luarasi ka qëndruar në Shtetet e Bashkuara gjatë viteve 1904-1908, periudhë e rëndësishme kjo e veprimtarisë së tij patriotike dhe arsimore në komunitetin shqiptar të Amerikës. Qëndrimi i Petro Nini Luarasit në Shtetet e Bashkuara gjatë atyre viteve përbën një kapitull të rëndësishëm në historinë e veprimtarisë së tij patriotike dhe arsimore në Shtetet e Bashkuara. Në Amerikë, ai u lidh me kolonitë shqiptare të kohës dhe u përfshi në përpjekjet e intelektualëve e veprimtarëve shqiptarë të kohës, për ruajtjen e gjuhës, arsimit dhe ndërgjegjes kombëtare në Amerikë.  Në një periudhë kur çështja shqiptare kërkonte jo vetëm përpjekje brenda vendit, por edhe organizim e sensibilizim në diasporë, Luarasi e shihte arsimin dhe gjuhën shqipe si themelet e identitetit kombëtar. Vitet e tij në Amerikë përkojnë me një periudhë të vrullshme të zgjimit kombëtar shqiptar. Përmes kontakteve, me bashkatdhetarët dhe veprimtarët. Petro Nini Luarasi vazhdoi të propagandonte idenë se shkolla shqipe, libri shqip dhe gjuha shqipe ishin armët më të fuqishme të një kombi, që kërkonte lirinë dhe pavarësinë. Përvoja amerikane i dha atij mundësi të njihte nga afër organizimin e komuniteteve shqiptare në mërgim dhe rolin që diaspora në Amerikë mund të luante në mbështetje të çështjes kombëtare.

Kjo periudhë dëshmon se veprimtaria e Petro Nini Luarasit nuk u kufizua vetëm në Shqipëri. Ai ishte një prej atyre patriotëve që e kuptuan heret rëndësinë e lidhjes së shqiptarëve brenda atdheut me bashkatdhetarët në diasporë. Si më lartë, kontributi i tij në Amerikë duhet parë si pjesë e pandarë e misionit të tij të madh: mbrojtjen e gjuhës shqipe, përhapjen e arsimit kombëtar dhe forcimin e vetëdijes shqiptare në prag të Pavarësisë së Shqipërisë. Burimet e konfirmojnë periudhën 1904–1908 dhe rolin e Luarasit në organizimin patriotik të shqiptarëve në Amerikë, veçanërisht në shoqëritë “Mall i Mëmëdheut” dhe “Pellazgu”. Petro Nini Luarasi në Amerikë ishte një nga pionerët e lëvizjes shqiptare në këtë vend.  Në vitin 1904, Petro Nini Luarasi mbërriti në Shtetet e Bashkuara, duke nisur një kapitull të ri në jetën e tij të gjatë patriotike. Qëndrimi i tij në Amerikë, deri në vitin 1908, nuk ishte thjesht një periudhë mërgimi. Ai e shndërroi atë në një mision të mirëfilltë kombëtar, duke iu kushtuar organizimit të shqiptarëve dhe përhapjes së ideve të Rilindjes Kombëtare.

Në Amerikë ai u përpoq të zgjonte ndërgjegjen kombëtare të emigrantëve shqiptarë, duke i nxitur ata të mos shkëputeshin nga gjuha, kultura dhe fati i atdheut. Veprimtaria e tij duhet parë në kuadrin e një periudhe, kur komunitetet shqiptare në Shtetet e Bashkuara po shndërroheshin gradualisht në një forcë të organizuar në mbështetje të çështjes kombëtare. Vitet e tij në Amerikë përkojnë edhe me shfaqjen e figurave të tjera, që do të luanin një rol të madh në jetën kombëtare shqiptare në Amerikë. Shoqëria “Besa-Besën”, e themeluar në Boston më 6 janar 1907, përfshinte ndër figurat e saj të njohura, Fan Nolin e Sotir Pecin. Në këtë atmosferë të zgjimit kombëtar u zhvillua edhe shtypi shqiptar në Amerikë. Luarasi lidhet me gazetën “Kombi”, të botuar në Boston më 1908, ndërsa gjatë viteve 1907–1908 bashkëpunoi edhe me organin “Drita” të Sofjes. Shkrimet e tij kishin karakter patriotik, arsimor dhe publicistik, duke mbrojtur të drejtën e shqiptarëve për gjuhën dhe kulturën e tyre kombëtare.

Kështuqë, kontributi i Petro Nini Luarasit në Amerikë nuk duhet parë si një episod i shkëputur nga veprimtaria e tij në Shqipëri. Përkundrazi, vitet 1904–1908 përbëjnë një hallkë të rëndësishme midis luftës së tij për shkollën shqipe në atdhe dhe organizimit të shqiptarëve në diasporë. Ai ishte një prej atyre patriotëve që e kuptuan se çështja shqiptare duhej të mbrohej jo vetëm në Shqipëri, por edhe përtej Atlantikut.  Kur u kthye në atdhe në vitin 1908, Luarasi vazhdoi veprimtarinë e tij patriotike dhe, po atë vit, mori pjesë si delegat në Kongresin e Manastirit, i cili do të sanksiononte alfabetin e përbashkët të gjuhës shqipe. Kështu, rruga e Petro Nini Luarasit — nga shkollat e fshehta shqipe të Kolonjës, te komunitetet shqiptare të Amerikës dhe më pas te Kongresi i Manastirit — përbën një nga dëshmitë më të fuqishme të sakrificës së brezit të Rilindasve për gjuhën, arsimin dhe lirinë e Shqipërisë.

Petro Nini Luarasi nuk mund të quhet, pa reserve, si “themeluesi i lëvizjes shqiptare në Amerikë”. Besoj se më e saktë dhe, historikisht, më e mbrojtshme do të ishte si, “një nga pionierët dhe nismëtarët e lëvizjes së organizuar shqiptare në Amerikë”, përfshirë lidhjet e tij me Vatren dhe Diellin.  Këtu duhet bërë një ndarje kronologjike e rëndësishme: Petro Nini Luarasi ishte në Amerikë më 1904–1908, ndërsa Federata Pan-Shqiptare “Vatra” u themelua vetëm në vitin 1912. Prandaj nuk do të ishte, historikisht, e saktë të thuhej se Luarasi ishte anëtar apo themelues i “Vatrës”. Por, lidhja e tij me rrethin patriotik të shqiptarëve enë Amerikë që më vonë krijoi “Vatrën” dhe themeloi gazetën “Dielli” është shumë e rëndësishme.

Një dëshmi e rëndësishme është bashkëpunimi i tij me Sotir Pecin dhe Fan Nolin në nismën për botimin e gazetës “Kombi”, e cila filloi të botohej në Boston në vitin 1906. “Kombi” u bë një nga organet e para të rëndësishme të shtypit shqiptar në Amerikë dhe synonte të shërbente si lidhje midis shqiptarëve të Amerikës dhe Atdheut. Burimet e kohës dhe studimet mbi diasporën shqiptare e përmendin Petro Nini Luarasin si njërin ndër figurat, që kontribuan në këtë përpjekje. Në vitin 1907, Luarasi u lidh gjithashtu me shoqërinë “Besa-Besën”, të themeluar në Boston nga Fan Noli dhe Sotir Peci. Kjo shoqëri do të luante një rol të rëndësishëm në organizimin e shqiptarëve të Amerikës dhe, më vonë, do të lidhej me procesin që çoi në krijimin e “Vatrës”.  Petro Nini Luarasi ishte një nga figurat e hershme, që erdhi në Amerikë përpara themelimit të Federatës Vatra dhe gazetës Dilli, që me rolin e tij në komunittt, ndikoi shumë në përhapjen e nacionalizmit shqiptar përmes librave dhe fletushkave në gjuhën shqipe.

Për këtë arsye – në 115-vjetorin e martitizimit të tij — e kujtojmë këtë figurë të dalluar kombëtare, veçanërisht të rëndësishme edhe për historinë e shqiptarëve të Amerikës. Petro Nini Luarasi ishte në mesin e atyre që hodhën farën për mësimin e gjuhës shqipe dhe për mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare në fillim të shekullit të kaluar, ndërsa, “Dielli”, “Vatra” dhe organizata të tjera që u themeluan gjatë dekadave të shekullit XX e deri në ditët e sotme, do ta çonin më tej këtë mision.  Sot, më shumë se një shekull më vonë, frytet e asaj pune dhe të përpjekjeve të shumë shqiptarëve të tjerë të asaj kohe janë ende të dukshme. Në qytete të ndryshme të Shteteve të Bashkuara, qindra organizata, shoqata, kisha, xhami, qendra kulturore, media dhe institucione të komunitetit shqiptar vazhdojnë veprimtarinë për ruajtjen e gjuhës, kulturës, traditave dhe identitetit shqiptar.

Natyrisht, këto zhvillime nuk janë vetëm rezultat i punës së një individi. Ato janë fryt i përpjekjeve të brezave të tërë shqiptarësh, që nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, e kuptuan se komuniteti në mërgim mund të bëhej një mbështetje e rëndësishme për Kombin dhe për Shqipërinë. Petro Nini Luarasi zë një vend të veçantë në këtë histori. Ai ishte një nga ata që hodhën farën. Brezat që erdhën më pas e ujitën dhe e zhvilluan atë. Dhe sot, kur shohim veprimtarinë e gjallë të komuniteteve shqiptare në Amerikë, mund të shohim edhe një pjesë të trashëgimisë së asaj pune të nisur më shumë se një shekull më parë.  Historia e Petro Nini Luarasit, pra, nuk i përket vetëm së kaluarës. Ajo është edhe një histori e vazhdimësisë, nga përpjekjet e para për të mësuar e përhapur gjuhën dhe kulturën shqipe, te institucionet dhe organizatat shqiptaro-amerikane që vazhdojnë sot të punojnë për gjuhën, kulturën dhe identitetin kombëtar të shqitarëve në këtë vend të madh e të dashur për për të gjithë ne.

Kjo është ndoshta dëshmia më e bukur se puna e një atdhetari nuk matet vetëm me vitet që ai jeton apo me kohën që qëndron në një vend. Ajo matet edhe me gjurmët që lë dhe me brezat që vazhdojnë atë punë që ai nisi më shumë se një shekull më parë. Ai, pra,  ishte Petro Nini Luarasi!