Arbër Brekasha: “Vetë Ali, vetë Kadi”, SHISH do të auditojë SHISH-in?!

SKANDALI QË KËRKON TRANSPARENCË

Pas çështjes së ish-drejtores Vlora Hyseni, kërkohet auditim i thelluar. Por një institucion që është pjesë e situatës së krijuar, a mund të jetë edhe gjykuesi i saj?
Çështja e ish-drejtoreshës së Shërbimit Informativ të Shtetit, Vlora Hyseni, pritet të rikthehet për diskutim në Këshillin e Sigurisë Kombëtare, pasi të përfundojë auditimi i thelluar për të verifikuar nëse situata e krijuar ka sjellë pasoja në funksionimin e institucionit.
Këshilli i Sigurisë Kombëtare është mbledhur së fundmi nga Presidenti, ku, sipas informacioneve të bëra publike nga media, SHISH ka paraqitur një informacion paraprak lidhur me situatën. Në këtë mbledhje është kërkuar që të kryhet sa më shpejt një auditim i thelluar për të përcaktuar nëse ka pasoja dhe sa janë ato për funksionimin e institucionit.
Në pamje të parë, procedura duket e qartë: informacion paraprak, auditim, hetim dhe më pas rikthim i çështjes në Këshillin e Sigurisë Kombëtare.
Por pikërisht këtu lind pyetja kryesore:
Kush do ta auditojë SHISH-in?
Sepse, sipas informacioneve të publikuara, auditimi pritet të kryhet nga vetë SHISH.
Dhe këtu çështja bëhet shumë më serioze.
A mund të kontrollojë institucioni vetveten?
Askush nuk duhet të paragjykojë paraprakisht punën e institucioneve shqiptare. As SHISH-in, as Prokurorinë, as Kuvendin dhe as Komisionin parlamentar të Sigurisë.
Por një çështje që lidhet me një institucion të sigurisë kombëtare, me ish-drejtuesen e tij dhe me pasoja të mundshme në funksionimin e institucionit, kërkon standardin më të lartë të verifikimit.
Këtu nuk mjafton vetëm që një raport të ekzistojë.
Duhet të garantohet edhe pavarësia, objektiviteti dhe besueshmëria e procesit që prodhon atë raport.
Nëse institucioni që është objekt i verifikimit ngarkohet njëkohësisht të kryejë edhe auditimin, atëherë lind natyrshëm pyetja:
Kush kontrollon audituesin?
Dhe më tej:
Kush garanton se përfundimet e auditimit janë të plota dhe se asnjë element i rëndësishëm nuk është lënë jashtë?
“Vetë Ali, vetë Kadi”!
Shqipëria ka një shprehje të vjetër që e përmbledh në mënyrë të përsosur këtë dilemë:
“Vetë Ali, vetë Kadi.”
Ose në një tjetër variant popullor:
“Vetë shkruan, vetë vulos.”
Natyrisht, kjo shprehje nuk duhet të përdoret për të paragjykuar paraprakisht rezultatin e auditimit. Por ajo ngre një problem të ligjshëm institucional: sa e besueshme është një verifikim kur audituesi dhe institucioni i audituar janë i njëjti institucion?
Në një institucion të zakonshëm administrativ, auditimi i brendshëm është një mekanizëm normal kontrolli.
Por SHISH nuk është një institucion i zakonshëm.
Ai është një nga institucionet më të rëndësishme të sigurisë kombëtare.
Për këtë arsye, sa më sensitive të jetë çështja, aq më i fortë duhet të jetë mekanizmi i kontrollit.
Prokuroria të bëjë punën e saj
Në këtë histori, Prokuroria ka një rol të pazëvendësueshëm.
Nëse ekziston një hetim lidhur me rolin e ish-drejtores së SHISH-it, atëherë ai duhet të përfundojë dhe përgjegjësitë penale, nëse ekzistojnë, duhet të përcaktohen vetëm mbi bazën e provave dhe procedurave ligjore.
Një auditim administrativ nuk mund të zëvendësojë hetimin penal.
Po kështu, asnjë institucion politik nuk duhet të marrë rolin e drejtësisë.
Kuvendi dhe Komisioni parlamentar i Sigurisë kanë mekanizmat e tyre të kontrollit, por këto mekanizma duhet të përdoren në mënyrë të tillë që të mos ndërhyjnë në hetimet e drejtësisë.
Pra, Prokuroria të bëjë punën e saj, të sqarohen faktet dhe përgjegjësitë, ndërsa më pas institucionet e tjera të ushtrojnë kompetencat e tyre.
Auditim i brendshëm apo verifikim i pavarur?
Kjo është dilema që kërkon përgjigje.
Nëse auditimi i SHISH-it do të kryhet nga vetë SHISH, atëherë duhet të bëhet e qartë se kush e drejton procesin, cilat janë kriteret e verifikimit, çfarë periudhe dhe çfarë hallkash institucionale do të kontrollohen dhe kush do të verifikojë përfundimet.
Sepse në fund nuk mjafton të thuhet:
“Auditimi u krye.”
Duhet të besohet edhe rezultati.
Pikërisht për këtë arsye, nëse kuadri ligjor dhe rregullat e sigurisë e lejojnë, duhet të shqyrtohet mundësia e përfshirjes së ekspertizës së jashtme, të pavarur dhe të specializuar, përfshirë edhe ekspertizën ndërkombëtare.
Jo për të zëvendësuar institucionet shqiptare.
Por për të garantuar një nivel shtesë besueshmërie në një çështje që prek një institucion të sigurisë kombëtare.
Sepse një raport i brendshëm mund të jetë teknikisht korrekt, por pikëpyetja mbi pavarësinë e auditimit mund të mbetet.
Jo fajësim dhe as mbrojtje — por e vërteta
Në këtë fazë nuk mund të thuhet paraprakisht se ish-drejtoresha Vlora Hyseni ka përgjegjësi apo se nuk ka përgjegjësi.
Këtë duhet ta përcaktojnë organet kompetente, mbi bazën e fakteve dhe provave.
Por pikërisht për këtë arsye, çdo verifikim duhet të jetë maksimalisht profesional, objektiv dhe i besueshëm.
Nëse auditimi konstaton se nuk ka pasoja serioze, ai duhet të jetë në gjendje ta argumentojë këtë.
Nëse konstatohen probleme, duhet të përcaktohet se çfarë ka ndodhur, ku kanë ndodhur dështimet dhe kush mban përgjegjësi.
Pra, qëllimi nuk duhet të jetë as mbrojtja dhe as fajësimi i askujt.
Qëllimi duhet të jetë e vërteta institucionale.
SHISH nuk ka nevojë për një raport që thjesht e mbyll çështjen
Nëse situata është serioze, edhe verifikimi duhet të jetë serioz.
Nuk mjafton të kemi një raport.
Duhet të dimë kush e hartoi, si u hartua, çfarë u verifikua dhe kush garanton për përfundimet e tij.
Sepse SHISH nuk është pronë e një drejtori, e një ish-drejtori apo e një qeverie.
Është institucion i shtetit.
Dhe pikërisht për këtë arsye, kur një çështje prek sigurinë kombëtare, standardi duhet të jetë shumë më i lartë se një kontroll i zakonshëm administrativ.
Nëse duhet të auditohet SHISH-i, le të auditohet.
Por të mos krijohet situata ku institucioni heton vetveten, harton vetë raportin dhe më pas i kërkohet opinionit ta besojë atë pa asnjë verifikim të pavarur.
Sepse në çështje të tilla, besueshmëria e auditimit është po aq e rëndësishme sa edhe vetë rezultati i auditimit.
Dhe pyetja që sot kërkon përgjigje nuk është vetëm:
“Çfarë ka ndodhur në SHISH?”
Por edhe:
“Kush është i pavarur mjaftueshëm për të na treguar të vërtetën?”