Cafo Boga: UÇK-ja nuk ishte në gjyq. Përgjegjësia individuale nuk përcakton fajësi kolektive

Nga Cafo Boga, M.S. në Diplomaci

Për shumë shqiptarë në rajon dhe në diasporë, dënimet e shkallës së parë ndaj katër ish-udhëheqësve të UÇK-së kanë ngritur pyetje të dhimbshme për drejtësinë përzgjedhëse. Në demonstrata shprehet bindja se po ndëshkohen ata që i rezistuan represionit serb, ndërsa shumë përgjegjës për atë represion ende nuk kanë dhënë llogari. Pse Kosovës iu kërkua të krijonte një gjykatë të posaçme, ndërsa pjesëve të tjera të ish-Jugosllavisë, gjithashtu të shkatërruara nga agresioni serb, nuk iu kërkua një institucion i ngjashëm? Pse nevojitej një mekanizëm tjetër pas ndjekjeve penale nga misionet e mëparshme ndërkombëtare? Dhe pse procesi vazhdoi pa akuza për trafikim organesh — pretendimet më bujshme të lidhura me raportin e Dick Martyt? Këto pyetje meritojnë përgjigje serioze. Mungesa e tyre thellon dyshimin se procesi kishte motive politike dhe se në gjyq ishte vetë lufta çlirimtare.

Megjithatë, këto shqetësime kërkojnë të dallojmë pabarazinë në dhënien e llogarisë nga mandati ligjor i gjykatës dhe përgjegjësia e secilit të akuzuar. Ndjekjet e mëparshme penale nuk kishin zgjidhur domosdoshmërisht çdo pretendim për krime. Po kështu, mungesa e akuzave për trafikim organesh nuk e shfuqizonte automatikisht një mandat që përfshinte edhe vepra të tjera të pretenduara. Pyetjet për drejtësinë e procesit, provat dhe metodat hetimore meritojnë shqyrtim, por nuk provojnë, në vetvete, motive politike. Mbi të gjitha, pakënaqësia me procesin nuk duhet të errësojë kuptimin e tij juridik: UÇK-ja, si ushtri, nuk ishte palë e akuzuar dhe dënimi i udhëheqësve të veçantë nuk përcakton fajësinë kolektive të luftëtarëve të saj, as e zhvlerëson kauzën për të cilën luftuan.

Gjykata e sqaroi shprehimisht këtë dallim. Në paragrafët 5–7 të përmbledhjes së aktgjykimit, ajo shpjegoi se procesi nuk kishte të bënte me legjitimitetin e UÇK-së apo synimin e saj për një Kosovë të pavarur dhe se përgjegjësia penale para Dhomave të Specializuara është personale.

Kjo kërkon gjuhë të saktë. Aktakuzat trajtojnë UÇK-në, udhëheqjen dhe strukturat e saj ushtarake; këto çështje janë pjesë e pretendimeve. Por përmendja e një ushtrie në aktakuzë nuk e bën atë palë të akuzuar dhe nuk përcakton fajësinë e të gjithë atyre që shërbyen në të.

I njëjti dallim vlen për doktrinën e ndërmarrjes së përbashkët kriminale. Ajo është një formë e përgjegjësisë penale individuale për pjesëmarrje në një qëllim të përbashkët kriminal, që kërkon provimin e kontributit dhe të dashjes së nevojshme. Kjo doktrinë nuk e shndërron automatikisht një ushtri apo një komb të tërë në organizatë kriminale. Në çështjen e të akuzuarve kroatë Prlić dhe të tjerë, tribunali dalloi shprehimisht të akuzuarit në gjyq nga ndërmarrja më e gjerë. Dhoma e Apelit sqaroi gjithashtu se gjetjet lidhur me zyrtarët kroatë nuk përbënin gjetje të përgjegjësisë së shtetit kroat.

Duhet theksuar edhe një saktësim po aq i rëndësishëm: gjetjet e gjykatës së Kosovës nuk kufizoheshin te katër persona që vepronin të vetëm. Përmbledhja përshkruan veprime të bashkërenduara, me përfshirjen e personave të tjerë dhe të strukturave ushtarake. Megjithatë, gjetjet më të gjera faktike nuk përcaktojnë fajësi kolektive.

Prandaj, reagimi i Kosovës duhet të mbrojë njëkohësisht integritetin e luftës çlirimtare dhe pavarësinë e drejtësisë. Këto qëndrime mund të bashkëjetojnë.

Ata që i konsiderojnë të padrejta gjetjet apo dënimet kanë të drejtë t’i kundërshtojnë përmes apelit. Respekti për gjykatën nuk kërkon pajtim me çdo përfundim të saj. Kosova mund t’i ofrojë mbrojtjes mbështetje të ligjshme dhe transparente, duke u lënë gjyqtarëve të shqyrtojnë në mënyrë të pavarur argumentet dhe provat.

Reagimi politik kërkon më shumë përmbajtje. Ndryshimet e propozuara në ligjin që rregullon Dhomat e Specializuara janë në diskutim dhe qeveria dha vlerësimin e saj për këtë nismë më 2 tetor 2026. Çdo ndryshim duhet të respektojë detyrimet kushtetuese dhe pavarësinë gjyqësore. Përpjekja për të penguar procesin vetëm sepse përfundimi i tij është i papëlqyer, sipas mendimit tim, do të dëmtonte besueshmërinë e Kosovës.

Askush nuk është mbi ligjin. Lufta për vendin meriton nderim, por nuk siguron imunitet për krime kundër civilëve, të ndaluarve apo kundërshtarëve politikë. Edhe viktimat, pavarësisht përkatësisë etnike, meritojnë drejtësi.

Duhet ta nderojmë luftën çlirimtare, të kundërshtojmë fajësinë kolektive, të mbrojmë të drejtën e apelit dhe të respektojmë përgjegjësinë individuale. Një kauzë e drejtë nuk përligj çdo veprim të kryer në emër të saj — dhe dënimet individuale nuk e bëjnë fajtore një ushtri të tërë çlirimtare.