Prof. Asoc. Dr. Arben Cici: Një këshillë për studentët në fillim të rrugëtimit universitar: Mos lejoni që algoritmi t’ju zgjedhë mendimet

Të dashur studentë,

Sot nisni një nga udhëtimet më të rëndësishme të jetës suaj. Për disa prej jush, universiteti është hapi i parë drejt profesionit që keni ëndërruar; për të tjerë, një periudhë zbulimi, gjatë së cilës do të kuptoni më mirë se çfarë dëshironi të bëni me jetën tuaj.Por universiteti duhet të jetë shumë më tepër se një rrugë drejt një diplome. Ai duhet t’ju ndihmojë të ndërtoni një mënyrë të menduari dhe, mbi të gjitha, aftësinë për të menduar në mënyrë të pavarur. Pikërisht për këtë arsye dua t’ju flas sot për diçka që në një botë që ndryshon me shpejtësi mund të duket e zakonshme, madje paksa e vjetër: për librin dhe për leximin. Ndoshta dikush prej jush mund të pyesë: pse të flasim për librin sot, kur kemi internetin, Google-in, YouTube-in, podcast-et, bibliotekat elektronike dhe inteligjencën artificiale? Pse të harxhojmë kohë me qindra faqe, kur një përgjigje mund ta marrim brenda pak sekondash?

Pikërisht për këtë arsye.

Sepse problemi i kohës sonë nuk është më mungesa e informacionit. Përkundrazi, jetojmë në një epokë ku informacioni është pothuajse i pafund. Ai na vjen nga çdo drejtim dhe, shpesh, pa e kërkuar fare. Telefoni na sjell lajme, fotografi, video, komente, opinione dhe analiza. Një klikim na çon te tjetri dhe një informacion te një tjetër.

Por të kesh shumë informacion nuk do të thotë domosdoshmërisht të kesh shumë dije. Dhe të kesh dije nuk do të thotë domosdoshmërisht të dish të mendosh.

Këtu qëndron një nga sfidat më të mëdha të brezit tuaj. Ju jeni rritur në një botë ku informacioni është bërë i shpejtë, i shkurtër dhe gjithnjë e më shumë i përshtatur sipas asaj që algoritmet mendojnë se do t’ju tërheqë vëmendjen. Nëse shikoni një video, do t’ju ofrohet një tjetër. Nëse lexoni një lajm, do të shfaqen lajme të ngjashme. Nëse shprehni një mendim, algoritmi mund t’ju sjellë edhe më shumë përmbajtje që e përforcon atë mendim. Kjo është e përshtatshme, por mund të jetë edhe e rrezikshme. Sepse mund të krijohet iluzioni se po shohim të gjithë botën, ndërkohë që mund të jemi duke parë vetëm pjesën e botës që dikush, ose diçka, ka zgjedhur për ne.

Prandaj libri mbetet i rëndësishëm.

Një libër nuk ju shfaqet sepse një algoritëm ka llogaritur se sa sekonda do ta shikoni. Ju e zgjidhni atë. Ju vendosni të hyni në botën e tij dhe të qëndroni aty. Dhe kjo zgjedhje është një formë e rëndësishme e lirisë personale. Jetojmë në një kohë të shpejtësisë. Një titull, një fotografi, një video e shkurtër, një koment, një reagim dhe pastaj diçka tjetër. Vëmendja jonë kërkohet vazhdimisht.

Por mendimi i thellë nuk ndodh shpejt.

Një ide serioze kërkon kohë. Një argument duhet dëgjuar deri në fund. Një pyetje e vështirë nuk ka gjithmonë një përgjigje të menjëhershme. Një mendim i pjekur kërkon që të qëndrojmë përballë një problemi edhe kur nuk kemi menjëherë zgjidhjen. Kjo është një nga gjërat më të rëndësishme që mund t’ju mësojë universiteti: të mos keni frikë nga ngadalësia e mendimit.

Të mendosh thellë nuk është humbje kohe. Përkundrazi, është mënyra më e mirë për të mos e humbur kohën duke ndjekur çdo ide që na ofrohet. Një libër i mirë nuk ju jep vetëm informacion. Ai ju detyron të qëndroni. Të ndiqni një argument. Të kuptoni një personazh. Të pranoni një mendim me të cilin nuk jeni dakord. Të ndryshoni mendim ose ta forconi atë pasi keni kuptuar më mirë pse nuk jeni dakord. Kur lexoni në mënyrë të vërtetë, filloni të bëni pyetje: Pse e thotë autori këtë? Si e di ai? Cilat janë provat? A është i drejtë argumenti? Çfarë mungon? A ekziston një këndvështrim tjetër?

Këto pyetje janë themeli i të menduarit kritik.

Dhe të menduarit kritik është një nga aftësitë më të rëndësishme që mund të fitoni gjatë viteve të universitetit. Prandaj mos lexoni vetëm për provimin. Sigurisht, duhet të njihni literaturën e fushës suaj, konceptet, teoritë dhe autorët që lidhen me profesionin tuaj. Por nëse lexoni vetëm për të kaluar provimin, atëherë universiteti do të përfundojë në ditën që merrni diplomën.

Nëse lexoni për të kuptuar, universiteti mund të vazhdojë gjatë gjithë jetës.

Do t’ju këshilloja të ndërtoni dy biblioteka. Një bibliotekë profesionale, që lidhet me degën që keni zgjedhur, dhe një bibliotekë personale, që lidhet me ju si njerëz. Lexoni historinë, edhe nëse studioni ekonomi. Lexoni letërsi, edhe nëse studioni inxhinieri. Lexoni filozofi, edhe nëse studioni drejtësi. Lexoni biografi, shkencë, art, politikë, psikologji dhe udhëtime. Lexoni autorë me të cilët jeni dakord, por edhe ata me të cilët nuk jeni dakord.

Sepse universiteti nuk duhet t’ju mësojë vetëm të mbroni një mendim. Duhet t’ju mësojë edhe ta vini atë në dyshim.

Ka edhe një arsye tjetër për të lexuar që shpesh nuk e vlerësojmë sa duhet: gjuha.

Mendimi dhe gjuha janë thellësisht të lidhur. Sa më shumë fjalë, koncepte dhe mënyra shprehjeje të njihni, aq më mirë mund të dalloni nuancat e një ideje dhe aq më saktë mund të shprehni atë që mendoni. Një fjalor i pasur na jep mundësinë të jemi më të saktë, më të qartë dhe më bindës. Kjo do t’ju duhet në një provim, në një ese, në një intervistë pune, në një debat, në një raport profesional, në një bisedë dhe në jetën tuaj publike e profesionale. Njeriu që di të mendojë, por nuk di ta shprehë mendimin, ka një problem. Por edhe njeriu që di të flasë bukur pa pasur mendim të thellë ka një problem tjetër. Leximi ndihmon të bashkohen të dyja: mendimi dhe fjala. Por libri bën edhe diçka tjetër, ndoshta më të rëndësishme se të gjitha këto. Ai na jep mundësinë të jetojmë për pak kohë një jetë që nuk është e jona. Përmes një libri mund të hyjmë në një epokë tjetër, në një vend tjetër, në një kulturë tjetër dhe, mbi të gjitha, në mendjen e një njeriu tjetër. Mund të shohim botën përmes syve të dikujt që nuk ka jetuar kurrë jetën tonë.

Mund të njohim një emigrant, një ushtar, një shkencëtar, një politikan, një nënë, një fëmijë, një të burgosur, një njeri që ka humbur gjithçka ose një njeri që ka fituar gjithçka. Kjo është një nga fuqitë më të mëdha të letërsisë: ajo na nxjerr përkohësisht nga vetja. Dhe kur kthehemi te vetja, mund të jemi pak më ndryshe. Pak më të kuptueshëm për të tjerët. Pak më pak të bindur se kemi gjithmonë të drejtë. Pak më të gatshëm për të dëgjuar.

Kjo është empatia.

Dhe një shoqëri që ka nevojë për profesionistë të mirë ka po aq nevojë për njerëz që dinë të kuptojnë njëri-tjetrin. Por dua t’ju flas edhe për një arsye tjetër pse leximi është i rëndësishëm sot. Ju nuk do të përballeni vetëm me informacionin. Do të përballeni gjithnjë e më shumë me dezinformimin, propagandën, manipulimin, lajmet e rreme dhe përmbajtjen e krijuar posaçërisht për t’ju bindur. Teknologjitë e reja, përfshirë inteligjencën artificiale, do ta bëjnë këtë sfidë edhe më të ndërlikuar. Edhe rrëfimi i kontrolluar nga pushteti mund t’ju duket si pasqyrë e së vërtetës, duke ushqyer mosbesimin dhe indiferencën dhe duke ndikuar mbi mënyrën se si mendoni. Prandaj një qytetar i arsimuar nuk është thjesht ai që di shumë fakte. Është ai që di të bëjë pyetje.

Kush e thotë këtë? Pse e thotë? Cili është burimi? Cilat janë provat? A ekziston një këndvështrim tjetër? Çfarë po lihet jashtë? Leximi i thellë, sidomos leximi i autorëve dhe i teksteve të ndryshme, e ushtron pikërisht këtë aftësi.

Në këtë kuptim, libri është edhe një instrument i lirisë.

Nuk dua, megjithatë, që ta shihni leximin si një tjetër detyrim. Mos e ktheni librin në një detyrë universiteti. Mos mendoni se vlera e leximit matet vetëm me numrin e faqeve. Filloni me pak.

Dhjetë minuta në ditë. Pesëmbëdhjetë minuta. Njëzet minuta. Mjafton të krijoni një marrëdhënie të rregullt me të. Mbani një libër me vete. Lexoni në një kafene, në bibliotekë, në fundjavë ose para se të flini. Përpiquni të zëvendësoni herë pas here një orë në rrjetet sociale me një kapitull.

Dhe mbi të gjitha, gjeni librat tuaj. Jo vetëm librat që duhet të lexoni sepse dikush ju ka thënë se janë të rëndësishëm, por edhe librat që ju bëjnë të harroni kohën.

Sepse dashuria për librin nuk fillon nga detyrimi.

Fillon nga kurioziteti.

Dhe mos mendoni se teknologjia është armiku i librit. Përdoreni. Përdorni bibliotekat elektronike. Lexoni në tablet ose telefon. Dëgjoni libra audio. Kërkoni artikuj shkencorë. Përdorni inteligjencën artificiale si mjet ndihmës.

Por mos ia dorëzoni asaj mendjen tuaj.

Përdoreni teknologjinë për të zgjeruar botën tuaj, jo për ta ngushtuar atë. Mos lejoni që një algoritëm t’ju tregojë vetëm atë që ju pëlqen. Kërkoni edhe atë që ju sfidon. Mos lexoni vetëm njerëzit me të cilët jeni dakord. Lexoni edhe ata që ju kundërshtojnë. Sepse mendja rritet jo vetëm kur konfirmohet, por sidomos kur sfidohet. Në vitet që do të kaloni në universitet do të mësoni shumë gjëra. Disa do t’i mbani mend gjatë; të tjera do t’i harroni. Disa formula dhe të dhëna do të treten me kalimin e viteve. Edhe disa prej leksioneve që do të dëgjoni mund të humbasin dalëngadalë nga kujtesa. Por shpresoj që universiteti t’ju japë diçka që nuk harrohet lehtë: zakonin për të menduar vetë. Dhe për këtë ju duhet leximi. Jo vetëm libri akademik. Jo vetëm libri që ju kërkohet në program. Por edhe libri që ju hap një dritare. Libri që ju shqetëson. Libri që ju ndryshon një ide. Libri që ju bën të pyesni. Libri që ju mëson diçka për botën. Dhe, ndoshta mbi të gjitha, libri që ju mëson diçka për veten.

Të dashur studentë,

Ju hyni në universitet në një kohë të jashtëzakonshme. Keni në dispozicion më shumë informacion se çdo brez para jush. Keni mjete që brezat e mëparshëm nuk do t’i kishin imagjinuar. Por pikërisht për këtë arsye duhet të kujdeseni për një gjë që nuk mund të delegohet te asnjë teknologji: aftësinë për të menduar vetë. Lexoni dhe mendoni ngadalë. Mendoni me kureshtje. Lexoni edhe atë që nuk ju bind, por edhe atë që ju shqetëson. Lexoni për të ditur, por mbi të gjitha lexoni për të kuptuar. Dhe mos lejoni që algoritmi t’ju ndërtojë bibliotekën tuaj, as mendimet tuaja.

Ndërtojini vetë.

Sepse në fund të universitetit nuk do të jetë vetëm diploma ajo që do të përcaktojë të ardhmen tuaj. Do ta përcaktojë edhe mendja që do të keni ndërtuar gjatë rrugës. Dhe ajo mendje ndërtohet, ndër të tjera, faqe pas faqeje.