Cafo Boga: Ballkani Perëndimor, duke pritur Godonë

Premtimi i Evropës dhe çmimi i pritjes

Nga Cafo Boga, M.A. në Diplomaci

Pas gati tri dekadash përgatitjeje të Ballkanit Perëndimor për anëtarësim, përse BE-ja vazhdon të jetë kaq e pasigurt për institucionet demokratike që vetë ndihmoi të ndërtoheshin?Ndoshta ka ardhur koha të pyesim jo vetëm nëse Ballkani Perëndimor ka dështuar ndaj Evropës, por edhe nëse Evropa zgjodhi strategjinë e duhur për Ballkanin.

Në veprën e Samuel Beckett-it Duke pritur Godonë, dy burra kalojnë ditët duke pritur dikë që nuk vjen kurrë, me shpresën se e nesërmja do t’ua sjellë atë që nuk ua solli e djeshmja.Prej gati tri dekadash, Ballkani Perëndimor po bën diçka të ngjashme.Që nga rënia e komunizmit dhe luftërat që pasuan shpërbërjen e Jugosllavisë, anëtarësimi në Bashkimin Evropian është paraqitur si destinacioni i rajonit—dhe shpesh si përgjigjja ndaj problemeve të tij politike, ekonomike e institucionale. Qeveritë u ndërruan, miliarda u shpenzuan në ndihmë ndërkombëtare, u shpallën reforma, u miratuan ligje dhe u hapën negociata. Megjithatë, destinacioni vazhdoi të largohej.Tani, kur Mali i Zi dhe Shqipëria duken më pranë anëtarësimit, Brukseli po shqyrton një kusht tjetër: anëtarët e ardhshëm mund të mbeten nën mbikëqyrje të shtuar për demokracinë dhe sundimin e ligjit deri në 15 vjet pas anëtarësimit, me mundësi sanksionesh në rast të prapakthimit serioz demokratik.Shqetësimi është i kuptueshëm. BE-ja nuk dëshiron një Hungari tjetër—një vend që i plotësoi kushtet e anëtarësimit dhe më pas dobësoi institucionet demokratike.Por kjo ngre një pyetje më të madhe: Pas gati tri dekadash përgatitjeje të Ballkanit Perëndimor për anëtarësim, përse BE-ja vazhdon të jetë kaq e pasigurt për institucionet demokratike që vetë ndihmoi të ndërtoheshin?Ndoshta ka ardhur koha të pyesim jo vetëm nëse Ballkani Perëndimor ka dështuar ndaj Evropës, por edhe nëse Evropa zgjodhi strategjinë e duhur për Ballkanin.

Një tranzicion që nuk u menaxhua siç duhej

Me rënien e komunizmit, nga vende si Shqipëria pritej që pothuajse brenda natës të kalonin nga sisteme autoritare dhe ekonomi të centralizuara në demokraci funksionale dhe ekonomi tregu.Por demokracia kërkon më shumë se zgjedhje dhe parti politike. Ajo kërkon gjykata të pavarura, administratë profesionale, të drejta pronësore, media të lira, institucione rregullatore funksionale dhe një kulturë politike që pranon kufizimin e pushtetit.Pas dekadash autoritarizmi—dhe, në rastin e Shqipërisë, izolimi ekstrem—shumë prej këtyre institucioneve ose nuk ekzistonin, ose nuk kishin përvojë të funksionimit të pavarur. Pikërisht atëherë, pasuri të mëdha shtetërore—fabrika, ndërmarrje, toka, burime natyrore dhe prona të vlefshme—u vunë në dispozicion për privatizim.

Ishte një kombinim i rrezikshëm: institucione të dobëta, qeveri pa përvojë, mundësi të mëdha ekonomike dhe pasuri private që krijohej me shpejtësi.Ajo që duhej të ishte një kalim i rregullt drejt kapitalizmit demokratik, shpesh u shndërrua në një lloj Perëndimi të Egër ballkanik. Pushteti politik dhe mundësitë ekonomike u ndërthurën, ndërsa institucionet që duhej të mbronin interesin publik ende po ndërtoheshin.Perëndimi ndihmoi. BE-ja, Shtetet e Bashkuara, USAID-i, OSBE-ja, OKB-ja, Banka Botërore dhe të tjerë investuan burime të konsiderueshme financiare dhe njerëzore. U ndërmorën reforma, u përmirësua infrastruktura dhe u krijuan institucione të reja.Por ndihma shpesh u fragmentua në projekte, konsulentë, kontraktorë, konferenca dhe cikle financimi. Suksesi matej me para të shpenzuara, njerëz të trajnuar, ligje të hartuara dhe raporte të përfunduara, jo domosdoshmërisht me aftësinë e institucioneve për të funksionuar vetë.Trajnimi i gjyqtarëve nuk krijon domosdoshmërisht një gjyqësor të pavarur. Ligjet kundër korrupsionit nuk e zhdukin vetvetiu korrupsionin. As zgjedhjet nuk mjaftojnë nëse pushteti politik mbizotëron institucionet që duhet ta kufizojnë atë.Masa e vërtetë e ndihmës së huaj nuk është sa para u shpenzuan, por çfarë mbeti pasi ato u shpenzuan.

A i duhej Ballkanit një Plan Marshall?

Pas Luftës së Dytë Botërore, Evropa ishte e shkatërruar. Qytete dhe industri ishin rrënuar, ekonomitë shpartalluar, miliona njerëz zhvendosur dhe madje edhe vendet armike të mundura duhej të rindërtoheshin e të përfshiheshin në një rend të ri demokratik.Shtetet e Bashkuara u përgjigjën me Planin Marshall. Duke filluar nga viti 1948, rreth 13 miliardë dollarë u angazhuan gjatë afërsisht katër vjetëve. Por rëndësia e tij shkonte përtej parave: ai bashkoi financimin, ekspertizën teknike, planifikimin ekonomik dhe një qëllim të qartë strategjik.Plani Marshall nuk e rindërtoi i vetëm Evropën demokratike. Udhëheqja evropiane, institucionet vendase, garancitë amerikane të sigurisë dhe më vonë integrimi evropian ishin gjithashtu vendimtare. Por vende të shkatërruara—madje edhe ish-armiq—u shndërruan në demokraci të begata dhe partnerë të besueshëm.Ballkanit Perëndimor i nevojitej një lloj tjetër rindërtimi. Qytetet e tij nuk kishin pësuar shkatërrimin e Evropës së pasluftës, por pas dekadash autoritarizmi, infrastruktura institucionale e demokracisë dhe ekonomisë së tregut duhej kryesisht të ndërtohej nga e para.Ndoshta rajonit i duhej versioni i vet i një Plani Marshall—jo thjesht më shumë para, por një strategji koherente.Ekspertë evropianë dhe amerikanë, së bashku me qeveritë vendase, mund të kishin ndihmuar në ndërtimin e gjykatave të pavarura, administratave profesionale, institucioneve rregullatore dhe sistemeve transparente të privatizimit, me afate të qarta, financim të mjaftueshëm, mbikëqyrje të pavarur dhe objektiva të matshme.Qëllimi përfundimtar duhej të ishte që ndihma e jashtme, me kalimin e kohës, të bëhej e panevojshme.Një ndërmarrje e tillë mund të kishte kërkuar dhjetë apo pesëmbëdhjetë vjet. Kanë kaluar gati tridhjetë, ndërsa Brukseli tani po shqyrton edhe 15 vjet të tjera mbikëqyrjeje pas anëtarësimit.Kjo duhet të na bëjë të pyesim nëse modeli fillestar kishte diçka thelbësisht të gabuar.

Shqipëria dhe Mali i Zi duhet të vazhdojnë të vendosur drejt anëtarësimit në BE.Por duhet të heqin dorë nga ideja se anëtarësimi do t’ua zgjidhë problemet.Mirëqenia, qeverisja më e mirë dhe institucionet e pavarura nuk duhet të presin Brukselin. Një vend që nuk qeveris dot mirë veten jashtë BE-së nuk do të bëhet papritur i mirëqeverisur vetëm sepse hyn në të.

Shqipëria dhe kontradiktat e integrimit evropian

Shqipëria e ilustron mirë problemin.Për dekada, anëtarësimi në BE është paraqitur si objektivi kryesor kombëtar. Megjithatë, vazhdojnë shqetësimet për korrupsionin, llogaridhënien politike, prokurimet publike, pavarësinë e medias, gjyqësorin dhe përqendrimin e pushtetit politik e ekonomik.Protestat në Tiranë e kanë sfiduar gjithnjë e më shumë qeverinë e Kryeministrit Edi Rama dhe kanë kërkuar llogaridhënie. Disa protestues kanë kërkuar hetime penale dhe arrestime të drejtuesve politikë. Akuza të tilla duhet t’i përcaktojnë gjykatat e pavarura, jo protestat, por pakënaqësia politike nuk mund të shpërfillet.Ndërkohë, zyrtarët evropianë vazhdojnë bashkëpunimin e ngushtë me udhëheqjen shqiptare dhe shpesh vlerësojnë përparimin e saj drejt integrimit. Angazhimi diplomatik është i domosdoshëm, por ka dallim midis njohjes së një qeverie si partner legjitim dhe krijimit të përshtypjes së miratimit politik.BE-ja duhet të pyesë veten nëse, në kërkim të stabilitetit dhe bashkëpunimit gjeopolitik, është afruar tepër me udhëheqës të fuqishëm dhe ka neglizhuar shëndetin e institucioneve demokratike.

Një qeveri që i përshtatet Brukselit nuk është domosdoshmërisht dëshmi e një demokracie të shëndetshme.

Ekziston edhe një kontradiktë tjetër. Hungaria ka treguar aftësinë e kufizuar të BE-së për të ndalur prapakthimin demokratik brenda Unionit. Megjithatë, Brukseli propozon masa më të forta kryesisht për anëtarët e ardhshëm.

Kjo rrezikon të krijojë dy kategori anëtarësimi. Nëse pavarësia e gjyqësorit, demokracia dhe sundimi i ligjit janë parime themelore evropiane, ato duhet të vlejnë njësoj për të gjithë.

Ballkani Perëndimor ka nevojë për reforma. Por edhe Bashkimi Evropian.

Edhe interesat kombëtare duhet t’i mbijetojnë anëtarësimit.Parulla “Shqipëria nuk është në shitje” nuk duhet interpretuar si kundërshtim ndaj investimevetë huaja. Shqipëria ka nevojë për kapital dhe duhet të mirëpresë investitorët legjitimë, pavarësisht kombësisë.Por është një vend i vogël, me territor të kufizuar, bregdet të jashtëzakonshëm, toka bujqësore dhe pasuri natyrore që, pasi shiten, mund të mos kthehen më nën kontrollin publik.Për investime të mëdha në toka strategjike shtetërore, Shqipëria duhet të shqyrtojë qira afatgjata—ndoshta 99-vjeçare—në vend të shitjes. Investitori fiton sigurinë e nevojshme; Shqipëria ruan pronësinë dhe të ardhurat afatgjata.Të drejtat e pronës private duhet të respektohen. Por toka publike strategjike dhe burimet natyrore janë edhe trashëgimi e brezave të ardhshëm.

Integrimi evropian duhet ta forcojë të ardhmen e një vendi—jo t’i kërkojë të heqë dorë nga interesat e tij legjitime kombëtare.

Të vazhdojmë rrugën—por të mos presim më

Pas tridhjetë vjetësh vonesash dhe mundësisë së edhe 15 vjetëve mbikëqyrjeje pas anëtarësimit, disa pyesin me të drejtë nëse Ballkani Perëndimor duhet ta braktisë projektin evropian.

Pyetja meriton përgjigje.BE-ja është bërë gjithnjë e më burokratike dhe vendimmarrja shpesh e ngadaltë. Anëtarësimi kufizon një pjesë të lirisë së veprimit, kërkon zbatimin e një kuadri të gjerë rregullator dhe i ekspozon bizneset e bujqësinë vendase ndaj konkurrencës më të fortë. Liria e lëvizjes mund të përshpejtojë edhe largimin e të rinjve dhe profesionistëve të kualifikuar.Por alternativa duhet parë me po aq realizëm.Ballkani Perëndimor është gjeografikisht, ekonomikisht dhe strategjikisht pjesë e Evropës. Tregjet, investimet dhe marrëdhëniet kryesore tregtare lidhen ngushtë me kontinentin. Qëndrimi jashtë BE-së nuk do ta izolonte rajonin nga rregullat evropiane; shpesh do t’i zbatonte ato pa pasur ndikim në hartimin e tyre.Anëtarësimi sjell qasje në tregun e përbashkët, fondet evropiane, investime më të mëdha, liri lëvizjeje, mbrojtje ligjore dhe, përfundimisht, një vend në tryezën ku merren vendimet. Në njëbotë gjithnjë e më të pasigurt, shtetet e vogla përfitojnë gjithashtu nga strukturat më të mëdha politike dhe ekonomike.Prandaj, pavarësisht kritikave të mia ndaj procesit, Shqipëria dhe Mali i Zi duhet të vazhdojnë të vendosur drejt anëtarësimit në BE.Por duhet të heqin dorë nga ideja se anëtarësimi do t’ua zgjidhë problemet.Mirëqenia, qeverisja më e mirë dhe institucionet e pavarura nuk duhet të presin Brukselin.Shqipërisë dhe Malit të Zi nuk u duhet BE-ja për të luftuar korrupsionin, forcuar gjykatat, përmirësuar arsimin, modernizuar bujqësinë, mbrojtur burimet kombëtare apo ndërtuar administrata profesionale. Këto janë përgjegjësi të qeverive sovrane.Një vend që nuk qeveris dot mirë veten jashtë BE-së nuk do të bëhet papritur i mirëqeverisur vetëm sepse hyn në të.Ballkani Perëndimor duhet, pra, të vazhdojë drejt Evropës, por njëkohësisht të ndërtojë strategji kombëtare që funksionojnë pavarësisht nëse anëtarësimi vjen më 2028, 2035 apo më vonë. Duhet të forcojë institucionet dhe ekonomitë, të mbrojë burimet strategjike dhe të negociojë me Brukselin nga një pozitë force, jo varësie.Përgjegjësia për rezultatet zhgënjyese të tri dekadave është e përbashkët. Udhëheqësit e Ballkanit duhet të përgjigjen për korrupsionin, institucionet e dobëta dhe dështimet e qeverisjes. Organizatat ndërkombëtare duhet të vlerësojnë nëse dekadat e ndihmës prodhuan rezultate të qëndrueshme. BE-ja duhet të pyesë nëse strategjia e zgjerimit solli transformim të vërtetë apo thjesht administroi një tranzicion të përhershëm.Përgjigjja nuk është të braktisim Evropën. Por as të presim pafundësisht prej saj.Mësimi i Planit Marshall nuk ishte se Amerika e rindërtoi Evropën ndërsa evropianët shikonin. Burimet dhe ekspertiza nga jashtë, të kombinuara me udhëheqjen dhe përgjegjësinë evropiane, ndihmuan vendet e shkatërruara të rindërtoheshin derisa të mund të qëndronin mbi këmbët e veta.Ky duhet të mbetet synimi edhe për Ballkanin Perëndimor.Shqipëria, Mali i Zi dhe fqinjët e tyre duhet të vazhdojnë drejt Evropës—por duhet t’i ndërtojnë vendet e tyre sikur Evropa të mos vijë nesër.Evropa duhet të jetë partnere në të ardhmen e tyre, jo autorja e saj.Dhe ndoshta ky është mësimi i vërtetë i Duke pritur Godonë: shpresa mund të na japë një destinacion, por nuk mund ta zëvendësojë veprimin. Vjen një moment kur vetë pritja bëhet problemi.