Nga Prof. Dr. Bajram Hysa – Brukseli përballë krizës shqiptare: Hipokrizia diplomatike, standardet e dyfishta dhe përgjegjësia e Edi Ramës

Kur diplomacia mbyll sytë përballë qytetarëve dhe shqetësohet për xhamat e thyer

Është një paradoks i hidhur: Bashkimi Evropian pretendon se Shqipëria duhet të përmbushë standardet evropiane, por në momentet kur këto standarde vihen në provë, disa prej përfaqësuesve të tij duket se shqetësohen më shumë për imazhin e qeverisë sesa për gjendjen e demokracisë. Kur Brukseli reagon me shqetësim ndaj djegies dhe dëmtimit të pronës gjatë protestave, por nuk tregon të njëjtën vendosmëri publike përballë pretendimeve për dhunë policore, trajtimin e të miturve, korrupsionin dhe degradimin e besimit te institucionet, lind një pyetje legjitime: A po mbrohen parimet evropiane, apo po mbrohet rehatia politike e një qeverie që ka krijuar marrëdhënie të favorshme me qarqe të caktuara diplomatike? Kjo pyetje nuk është sulm ndaj Bashkimit Evropian si projekt politik. Përkundrazi, është një kërkesë për ta marrë seriozisht Evropën, për të mos lejuar që idealet e saj të shndërrohen në slogane diplomatike dhe për të mos pranuar që integrimi evropian të përdoret si mburojë politike nga një pushtet që duhet të japë llogari për veprimet e tij. Shqiptarët nuk kërkojnë privilegje. Ata kërkojnë që parimet evropiane të zbatohen njësoj për të gjithë: për qeverinë dhe opozitën, për policinë dhe protestuesit, për zyrtarët e lartë dhe qytetarët e zakonshëm. Por, mbi të gjitha, kërkojnë që askush të mos e ngatërrojë stabilitetin politik me demokracinë dhe marrëdhëniet e mira diplomatike me drejtësinë.
1. Emisarët e Brukselit dhe rreziku i diplomacisë së verbër
Shqipëria ka nevojë për një Bashkim Evropian që të jetë garant i standardeve demokratike, jo spektator i krizave të saj. Ka nevojë për diplomatë që nuk e matin suksesin me buzëqeshjet në takimet zyrtare, fotografitë me kryeministrin apo numrin e kapitujve të hapur në negociatat e anëtarësimit, por me përparimin real të shtetit të së drejtës.
Kur përfaqësues të lartë evropianë, përfshirë Marta Kos dhe Ursula von der Leyen, shprehin vlerësime për përparimin e Shqipërisë drejt integrimit, këto deklarata duhen gjykuar në raport me realitetin që përjetojnë qytetarët. Vlerësimet diplomatike nuk mund të jenë zëvendësim për një analizë të pavarur të funksionimit të institucioneve, luftës kundër korrupsionit dhe mbrojtjes së lirive themelore.
Është e kuptueshme që diplomacia kërkon komunikim me qeverinë e një vendi kandidat. Është po aq e kuptueshme që procesi i integrimit kërkon bashkëpunim institucional. Por asnjëra prej këtyre nevojave nuk e justifikon heshtjen përballë shkeljeve të mundshme të të drejtave të njeriut.
Diplomacia nuk duhet të kthehet në një mekanizëm legjitimimi politik për pushtetin.
Nëse një qeveri merr përgëzime për reformat e saj, ndërsa qytetarët ngrenë shqetësime serioze për korrupsionin, llogaridhënien dhe përdorimin e forcës nga policia, detyra e përfaqësuesve evropianë nuk është t’i hedhin poshtë këto shqetësime. Detyra e tyre është të kërkojnë prova, të dëgjojnë të gjitha palët dhe të insistojnë në hetime të besueshme.
Përndryshe, ekziston rreziku që emisarët diplomatikë të perceptohen jo si përfaqësues të vlerave evropiane, por si ndërmjetës të interesave politike të një qeverie.
Ky perceptim dëmton jo vetëm besimin e shqiptarëve te Bashkimi Evropian, por edhe vetë besueshmërinë e procesit të zgjerimit.

Një Evropë që kërkon reforma duhet të ketë guximin të kritikojë. Një Evropë që kërkon drejtësi duhet të kërkojë llogari. Dhe një Evropë që pretendon se mbron dinjitetin njerëzor nuk mund ta trajtojë dhunën e mundshme ndaj qytetarëve si një çështje dytësore përballë shqetësimit për dëmet materiale.
2. Kur xhamat e thyer bëhen më të rëndësishëm se dinjiteti njerëzor
Çdo akt dhune gjatë një proteste duhet dënuar. Dëmtimi i pronës publike dhe private nuk mund të justifikohet automatikisht nga pakënaqësia politike. Një protestë demokratike duhet të jetë e lirë, por edhe paqësore.
Megjithatë, këtu qëndron thelbi i problemit: A po zbatohet i njëjti standard moral dhe institucional për të gjithë aktorët?
Nëse një institucion evropian reagon menjëherë për xhamat e thyer, por nuk kërkon me të njëjtën qartësi sqarime për pretendimet e dhunës policore, lind dyshimi se vëmendja diplomatike është e përzgjedhur.
Një xham mund të zëvendësohet. Një derë mund të riparohet. Dëmi material mund të llogaritet dhe të kompensohet. Por trauma e një fëmije të keqtrajtuar, frika e një studenti të arrestuar dhe humbja e besimit te drejtësia nuk maten me të njëjtën lehtësi.
Kjo nuk do të thotë se dëmet materiale duhen shpërfillur. Do të thotë se ato nuk mund të bëhen kriteri kryesor për të gjykuar një krizë politike.
Kur policia ushtron forcën, ajo ka detyrimin ta bëjë këtë në mënyrë të ligjshme, të domosdoshme dhe proporcionale. Kur një qytetar arrestohet, ai ruan të drejtat e tij. Kur një i mitur ndodhet në duart e autoriteteve, detyrimi për ta mbrojtur është edhe më i madh.
Asnjë uniformë nuk e përjashton askënd nga përgjegjësia. Asnjë post politik nuk duhet të shërbejë si mburojë ndaj hetimit.
Prandaj, Brukseli duhet të bëjë një dallim të qartë midis mbrojtjes së rendit publik dhe mbrojtjes së pushtetit politik. E para është detyrim i shtetit demokratik. E dyta nuk është mision i diplomacisë evropiane.
3. Fëmijët dhe studentët: Kufiri moral që shteti nuk duhet ta kalojë
Pamjet që, sipas pretendimeve të ngritura në debatin publik, tregojnë fëmijë dhe të rinj të shtrirë në dyshemenë e ambienteve policore, ngrenë pyetje serioze për mënyrën se si janë trajtuar personat e ndaluar gjatë protestave.
Nëse pamje të tilla vërtetojnë se të miturit janë mbajtur në kushte të papërshtatshme, janë keqtrajtuar ose u janë cenuar të drejtat, atëherë kemi të bëjmë me çështje që kërkojnë hetim të menjëhershëm dhe përgjegjësi institucionale.
Pretendimet e tilla nuk duhen as relativizuar dhe as përdorur si material për propagandë. Ato duhet të verifikohen në mënyrë të pavarur, me identifikimin e personave përgjegjës dhe me mbrojtjen e dinjitetit e privatësisë së të miturve.
Edhe nëse nuk provohet çdo pretendim i bërë në publik, vetë serioziteti i akuzave kërkon përgjigje institucionale.
Në një shtet demokratik, policia nuk ka të drejtë ta poshtërojë një të ndaluar. Aq më pak një fëmijë.
Një i mitur që gjendet në një komisariat nuk është armik i shtetit. Një student që proteston nuk është kërcënim për ekzistencën e republikës. Një i ri që kundërshton qeverinë nuk e humbet dinjitetin dhe të drejtat e tij vetëm sepse ka dalë në rrugë.
Përkundrazi, mënyra se si shteti sillet me qytetarët e tij më të pambrojtur është një nga provat më të rëndësishme të karakterit të tij demokratik.

Këtu duhet të jetë veçanërisht i qartë edhe roli i Bashkimit Evropian. Në vend të deklaratave të përgjithshme për ruajtjen e rendit, institucionet evropiane duhet të kërkojnë:
Hetim të pavarur për çdo pretendim të besueshëm për dhunë ose keqtrajtim gjatë ndalimeve.
Verifikim të ligjshmërisë së arrestimeve dhe respektimit të të drejtave procedurale.
Sqarim të plotë të mënyrës së trajtimit të të miturve dhe studentëve të ndaluar.
Identifikim të përgjegjësive individuale dhe institucionale kur konstatohen shkelje.
Masa parandaluese që të mos përsëriten raste të tilla.
Kjo është mënyra se si mbrohen vlerat evropiane: jo duke shpallur fajtorë pa prova, por duke mos lejuar që akuzat serioze të mbulohen nga heshtja.
Dhe një tjetër çështje duhet thënë qartë: përdorimi i termave si gjenocid apo spastrimi etnik për të përshkruar ngjarje të brendshme politike, pa bazën përkatëse faktike dhe juridike, rrezikon ta dobësojë argumentin. Dhuna policore dhe keqtrajtimi i të miturve mund të jenë shkelje jashtëzakonisht të rënda pa qenë e nevojshme të barazohen me krime të një natyre tjetër.
Nuk kemi nevojë për ekzagjerime për të dënuar një shkelje. Na mjaftojnë faktet, ligji dhe dinjiteti njerëzor.
4. Korrupsioni, drejtësia dhe standardet e dyfishta
Një nga problemet më të rënda me të cilat përballet Shqipëria është besimi i brishtë i qytetarëve te institucionet.
Për shumë shqiptarë, korrupsioni nuk është një koncept abstrakt që lexohet në raportet ndërkombëtare. Ai lidhet me mundësitë e pabarabarta, shërbimet publike, konkurrencën e padrejtë, emigracionin e të rinjve dhe bindjen se lidhjet politike mund të vlejnë më shumë se aftësia apo ligji.
Kur ngrihen akuza për korrupsion ndaj zyrtarëve të lartë, përgjigjja demokratike nuk mund të jetë as dënimi paraprak i të akuzuarve dhe as mbrojtja e tyre politike.
Përgjigjja duhet të jetë drejtësia e pavarur.
Kushdo që akuzohet ka të drejtën e prezumimit të pafajësisë. Por askush nuk ka të drejtë të përdorë postin, pushtetin apo marrëdhëniet ndërkombëtare për të penguar hetimin dhe llogaridhënien.
Pikërisht këtu provohet serioziteti i partnerëve evropianë.
Nëse Brukseli kërkon rezultate konkrete në luftën kundër korrupsionit, duhet të interesohet jo vetëm për miratimin e ligjeve dhe hapjen e kapitujve të negociatave, por edhe për zbatimin e tyre në praktikë.
Nëse kërkon pavarësi të drejtësisë, duhet të vlerësojë nëse institucionet mund të hetojnë në mënyrë të besueshme edhe çështjet që përfshijnë zyrtarë të fuqishëm.
Nëse kërkon demokraci funksionale, duhet të vlerësojë nëse qytetarët mund ta kundërshtojnë qeverinë pa u përballur me frikësim, ndëshkim arbitrar apo dhunë.
Një qeveri nuk duhet të gjykohet nga aftësia për të ruajtur marrëdhënie të mira me kancelaritë evropiane, por nga mënyra se si qeveris vendin.
As numri i reformave të shpallura, as numri i kapitujve të hapur dhe as lavdërimet e diplomatëve nuk mund ta zëvendësojnë këtë kriter.
Integrimi evropian nuk është dekor diplomatik për qeverinë. Është proces transformimi demokratik për të mirën e qytetarëve.
Nëse qytetarët nuk e ndiejnë drejtësinë, nëse institucionet nuk gëzojnë besim dhe nëse llogaridhënia mbetet e pabarabartë, atëherë çdo sukses formal rrezikon të humbasë kuptimin e tij shoqëror.
5. A është Brukseli në anën e shqiptarëve apo të Edi Ramës?
Kjo pyetje mund të tingëllojë e ashpër, por është e ligjshme në një shoqëri demokratike.
Megjithatë, ajo duhet shtruar me saktësi: problemi nuk është se Bashkimi Evropian mban marrëdhënie me kryeministrin shqiptar. Çdo institucion evropian duhet të komunikojë me qeverinë legjitime të vendit.
Problemi lind kur marrëdhëniet institucionale perceptohen si mbështetje politike pa kushte, kur vlerësimet diplomatike nuk shoqërohen me kërkesa të qarta për llogaridhënie dhe kur shqetësimet e qytetarëve nuk marrin të njëjtën vëmendje.
Nëse përfaqësuesit evropianë përgëzojnë qeverinë për përparimin drejt integrimit, por nuk kërkojnë publikisht sqarime për pretendime serioze mbi të drejtat e njeriut, ata rrezikojnë të krijojnë bindjen se standardet zbatohen ndryshe për ata që kanë mbështetjen e duhur politike.
Kjo është një bindje e rrezikshme, sepse ushqen zhgënjimin dhe euroskepticizmin.
Shqiptarët nuk duhet të detyrohen të zgjedhin midis kritikës ndaj qeverisë dhe besimit te Evropa. Ata kanë të drejtë t’i kërkojnë llogari njëkohësisht qeverisë së tyre dhe partnerëve ndërkombëtarë.
Të kritikosh qëndrimet e një diplomati evropian nuk do të thotë të kundërshtosh integrimin evropian. Përkundrazi, mund të jetë një mënyrë për të mbrojtur vetë thelbin e tij.
Evropa nuk është një grup individësh që nuk gabojnë. Ajo është një bashkësi vlerash, rregullash dhe institucionesh që duhet të jenë më të mëdha se interesat e përkohshme politike.
Për këtë arsye, Marta Kos, Ursula von der Leyen dhe përfaqësuesit e tjerë evropianë duhet të gjykohen mbi bazën e qëndrimeve dhe veprimeve konkrete, jo mbi supozimin se çdo deklaratë e tyre është domosdoshmërisht e motivuar nga interesa të fshehta.
Në të njëjtën kohë, ata duhet të kuptojnë se çdo lavdërim i pakushtëzuar për një qeveri, në kushtet e krizave të besimit dhe të akuzave serioze për shkelje, mund të interpretohet si legjitimim politik.
Brukseli nuk duhet të jetë as kundërshtar i qeverisë shqiptare dhe as avokat i saj. Duhet të jetë avokat i standardeve që Shqipëria është zotuar të përmbushë.
6. Hapja e kapitujve nuk është anëtarësim, ndërsa deklaratat nuk janë reforma
Procesi i integrimit evropian është një mundësi historike për Shqipërinë. Por pikërisht për këtë arsye ai nuk duhet të shndërrohet në një spektakël politik ku çdo hap procedural paraqitet si provë se vendi po ecën në mënyrë të pakthyeshme drejt standardeve evropiane.
Hapja e kapitujve të negociatave është pjesë e procesit. Nuk është garanci se problemet janë zgjidhur.
Përparimi duhet të matet me rezultate të verifikueshme: institucione të përgjegjshme, drejtësi të pavarur, hetime efektive të korrupsionit, liri të medias, zgjedhje konkurruese, mbrojtje të protestës paqësore dhe respektim të të drejtave themelore.
Nëse një vend hap kapituj negociatash, por qytetarët vazhdojnë të ndihen të pambrojtur përballë pushtetit, atëherë ekziston një hendek midis procesit formal dhe përvojës së përditshme demokratike.
Ky hendek nuk duhet mbuluar me komunikata optimiste.
Ai duhet të bëhet objekt i një debati të hapur, i një monitorimi të pavarur dhe i kërkesave konkrete për reforma.
Bashkimi Evropian duhet të shpjegojë qartë se cilat rezultate janë arritur, cilat probleme mbeten dhe çfarë masash kërkohen për t’i zgjidhur ato.
Kjo do të ishte shumë më e dobishme sesa një diplomaci që rrezikon të krijojë përshtypjen se përparimi drejt anëtarësimit është një çështje marrëdhëniesh të mira me drejtuesit e radhës.
Shqipëria nuk duhet të anëtarësohet në Evropë vetëm në dokumente dhe deklarata. Ajo duhet të afrohet me standardet evropiane në mënyrën se si funksionon shteti dhe si trajtohet qytetari.
Dhe ky proces nuk mund të jetë i plotë pa përgjegjësi politike.
7. Përgjegjësia e Edi Ramës dhe domosdoshmëria e dorëheqjes
Në një krizë të rëndë politike, pyetja nuk është vetëm nëse janë kryer shkelje konkrete. Pyetja është edhe nëse drejtuesit e vendit kanë ruajtur besimin e nevojshëm për të vazhduar qeverisjen.
Kryeministri Edi Rama, si drejtues i qeverisë dhe figura kryesore e shumicës qeverisëse, mban përgjegjësi politike për drejtimin e institucioneve ekzekutive, për funksionimin e administratës dhe për standardet që qeveria vendos në marrëdhëniet me qytetarët.
Kjo përgjegjësi politike është e dallueshme nga përgjegjësia penale, e cila duhet të përcaktohet nga organet kompetente mbi bazën e provave dhe procedurave ligjore.
Por mungesa e një vendimi penal nuk e përjashton domosdoshmërisht përgjegjësinë politike.
Një kryeministër mund të mbajë përgjegjësi politike për mënyrën se si funksionojnë institucionet nën drejtimin e tij, për dështimin e mekanizmave të kontrollit, për humbjen e besimit publik dhe për pamundësinë për të dhënë përgjigje bindëse ndaj krizave që tronditin vendin.
Nëse akuzat serioze nuk marrin përgjigje bindëse, nëse qytetarët humbasin besimin te institucionet dhe nëse qeveria nuk arrin të krijojë kushtet për një hetim të besueshëm e transparent të çdo shkeljeje të pretenduar, atëherë vazhdimi i qeverisjes bëhet një çështje legjitimiteti politik.
Në këto rrethana, dorëheqja e Edi Ramës duhet të shtrohet si një alternativë serioze dhe e domosdoshme për daljen nga kriza, nëse ai nuk arrin të japë përgjigje bindëse dhe të rivendosë besimin publik.
Dorëheqja nuk duhet paraqitur si zëvendësim i drejtësisë dhe as si pranim automatik i fajësisë penale. Ajo është një akt i përgjegjësisë politike që mund të hapë rrugën për një proces të ri institucional dhe për uljen e tensioneve.
Në demokracitë funksionale, posti i kryeministrit nuk është pronë personale. Ai nuk është privilegj i përhershëm dhe as garanci për të qëndruar në pushtet pavarësisht kostove politike e shoqërore.
Mandati qeverisës është një përgjegjësi që duhet të ushtrohet në kushtet e llogaridhënies.
Kur kjo përgjegjësi vihet seriozisht në pikëpyetje, kryeministri duhet të përballet me pyetjen nëse qëndrimi i tij në detyrë po i shërben interesit publik apo po e thellon krizën.
Të kërkosh dorëheqjen e kryeministrit nuk është domosdoshmërisht thirrje për destabilizim. Kur shoqërohet me kërkesa të qarta për respektimin e Kushtetutës, institucioneve dhe procedurave demokratike, ajo mund të jetë pjesë e një përpjekjeje për të rivendosur përgjegjësinë politike.
Por dorëheqja duhet të shoqërohet me një alternativë institucionale. Përndryshe, rrezikohet që kriza e qeverisjes të zëvendësohet nga një krizë edhe më e thellë shtetërore.
Prandaj, kërkesa për dorëheqjen e Ramës duhet të jetë pjesë e një plani më të gjerë për rikthimin e besimit, jo thjesht një slogan kundërshtues.
8. Si mund të dilet nga kriza? Pesë hapa konkretë
Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për denoncime dhe akuza të ndërsjella. Ajo ka nevojë për një rrugëdalje që të vendosë në qendër qytetarin, drejtësinë dhe funksionimin demokratik të shtetit.
Së pari: Dorëheqje ose përgjegjësi e qartë politike
Në kushtet e një krize të thellë besimi, dorëheqja e kryeministrit duhet të konsiderohet një mundësi reale për të hapur një kapitull të ri politik.
Nëse kryeministri refuzon të largohet, ai duhet të përballet me mekanizmat kushtetues dhe parlamentarë të llogaridhënies. Përgjegjësia politike nuk mund të shmanget përmes deklaratave se çdo kritikë është sulm ndaj qeverisë.
Qëllimi nuk është ndëshkimi personal, por krijimi i kushteve për një qeverisje që gëzon besim dhe i përgjigjet interesit publik.
Së dyti: Hetim i pavarur për trajtimin e protestuesve dhe të miturve
Duhet të verifikohen të gjitha pretendimet e besueshme për dhunë policore, arrestime të paligjshme, keqtrajtim dhe shkelje të të drejtave të të miturve.
Hetimet duhet të kryhen nga organet kompetente, me garanci të mjaftueshme pavarësie dhe me transparencë për rezultatet, duke ruajtur të drejtat e personave të përfshirë.
Në rastet kur konstatohen shkelje, përgjegjësit duhet të mbajnë përgjegjësi sipas ligjit, pavarësisht funksionit apo gradës që kanë.
Së treti: Garanci institucionale për protestën paqësore
E drejta për të protestuar është një element themelor i demokracisë.
Policia duhet të mbrojë qytetarët dhe rendin publik, jo të krijojë frikë te njerëzit që ushtrojnë të drejtat e tyre kushtetuese.
Kjo kërkon rregulla të qarta për përdorimin e forcës, identifikim të personelit policor, dokumentim të operacioneve dhe mekanizma efektivë për trajtimin e ankesave.
Po aq e rëndësishme është që organizatorët dhe pjesëmarrësit e protestave të angazhohen për shmangien e dhunës dhe mbrojtjen e personave e pronës publike dhe private.
Së katërti: Angazhim i drejtpërdrejtë dhe i matshëm i Bashkimit Evropian
Përfaqësuesit e BE-së duhet të dalin përtej deklaratave të përgjithshme.
Ata duhet të kërkojnë sqarime për rastet e pretenduara të shkeljeve, të mbështesin monitorimin e pavarur dhe të bëjnë të qarta kriteret me të cilat vlerësohet përparimi i Shqipërisë.
Raportet e progresit duhet të pasqyrojnë jo vetëm reformat e miratuara, por edhe rezultatet e tyre, mangësitë e konstatuara dhe përvojën e qytetarëve.
Standardet e njëjta duhet të zbatohen për çdo qeveri, pavarësisht marrëdhënieve politike që ajo ka me Brukselin.
Së pesti: Një marrëveshje politike për rikthimin e besimit demokratik
Kriza nuk mund të zgjidhet vetëm duke ndërruar emrat e drejtuesve, nëse mbeten të pandryshuara praktikat që e kanë prodhuar atë.
Nevojitet një angazhim politik për zgjedhje të besueshme, administratë profesionale, luftë reale kundër korrupsionit, transparencë të vendimmarrjes dhe respektim të pavarësisë së institucioneve. Çdo proces i tillë duhet të mbështetet në Kushtetutë, në dialog politik dhe në vullnetin e qytetarëve. Asnjë palë nuk duhet të pretendojë monopol mbi interesin kombëtar. Asnjë qeveri nuk duhet të konsiderojë veten të pazëvendësueshme. Vetëm përmes institucioneve të besueshme dhe konkurrencës demokratike mund të ndërtohet një shtet ku rotacioni politik nuk shihet si katastrofë, por si pjesë normale e jetës demokratike.
9. Çfarë duhet të kuptojë Brukseli: Stabiliteti i qeverisë nuk është stabiliteti i Shqipërisë
Ka një gabim që diplomacia ndërkombëtare mund të bëjë në vende me institucione të brishta: ta identifikojë stabilitetin e vendit me vazhdimësinë e një qeverie të caktuar.
Por një qeveri nuk është shteti. Një kryeministër nuk është demokracia. Dhe ruajtja e marrëdhënieve të mira me një drejtues politik nuk është e njëjta gjë me mbrojtjen e interesave afatgjata të vendit. Stabiliteti i vërtetë ndërtohet mbi institucione të besueshme, drejtësi të pavarur, zgjedhje të ndershme dhe qytetarë që kanë arsye të besojnë se ligji vlen për të gjithë.
Kur qytetarët mendojnë se pushteti nuk dëgjon, se korrupsioni nuk ndëshkohet dhe se institucionet nuk u japin përgjigje shqetësimeve të tyre, pakënaqësia nuk zhduket me një deklaratë diplomatike. Ajo grumbullohet. Nëse kjo pakënaqësi nuk gjen rrugë institucionale për t’u shprehur dhe për t’u zgjidhur, rrezikon të shndërrohet në një krizë edhe më të thellë të besimit dhe të përfaqësimit politik. Për këtë arsye, interesat afatgjata të Bashkimit Evropian nuk mbrohen duke u rreshtuar pas një qeverie, por duke mbështetur institucione që mund të funksionojnë edhe kur ndryshojnë qeveritë. Nëse Brukseli dëshiron një Shqipëri të qëndrueshme, duhet të investojë te shteti i së drejtës, jo te komoditeti politik i drejtuesve të radhës. Nëse dëshiron një Shqipëri evropiane, duhet të mbështesë qytetarët që kërkojnë demokraci, pa i konsideruar protestat e tyre si një shqetësim për imazhin e vendit. Dhe nëse dëshiron që integrimi të mbetet një aspiratë e besueshme, duhet të tregojë se vlerat evropiane nuk përfundojnë aty ku fillojnë interesat diplomatike.
Përfundim: Shqiptarët meritojnë Evropën e vlerave, jo Evropën e fasadës
Shqipëria nuk mund të ndërtojë një demokraci të shëndetshme duke pranuar se disa shkelje duhen denoncuar me zë të lartë, ndërsa të tjerat duhen anashkaluar për hir të marrëdhënieve politike.
Nuk mund të kërkojmë drejtësi duke heshtur përballë dhunës së mundshme ndaj protestuesve. Nuk mund të flasim për demokraci duke e trajtuar protestën qytetare si kërcënim për pushtetin. Dhe nuk mund të pretendojmë se jemi afër standardeve evropiane, nëse qytetarët nuk ndihen të mbrojtur nga institucionet e vendit të tyre.
Bashkimi Evropian duhet ta kuptojë se besimi i shqiptarëve nuk fitohet me fotografi, përgëzime dhe deklarata protokollare. Ai fitohet kur parimet zbatohen edhe në rastet e vështira, kur kërkohet llogari edhe nga aleatët politikë dhe kur dinjiteti njerëzor mbrohet pa dallim.
Marta Kos, Ursula von der Leyen dhe përfaqësuesit e tjerë evropianë duhet të kuptojnë se reputacioni i BE-së në Shqipëri nuk varet vetëm nga numri i kapitujve të negociatave të hapur, por edhe nga mënyra se si reagojnë ndaj problemeve që prekin drejtpërdrejt jetën dhe të drejtat e qytetarëve.
Kritika ndaj qeverisë shqiptare nuk është ndërhyrje në punët e brendshme. As kërkesa për hetime të pavarura nuk është armiqësi ndaj shtetit. Përkundrazi, këto janë elemente të një partneriteti serioz që kërkon të ndihmojë Shqipërinë të përmbushë standardet për të cilat është angazhuar.
Edi Rama, nga ana e tij, duhet të kuptojë se pushteti nuk mund të mbahet pafundësisht përmes komunikimit politik, përballjes me kundërshtarët dhe mbështetjes diplomatike. Ai duhet të mbështetet te besimi publik, te llogaridhënia dhe te rezultatet konkrete.
Nëse ky besim është cenuar rëndë dhe nëse kryeministri nuk është më në gjendje të krijojë kushtet politike për një dalje të besueshme nga kriza, dorëheqja e tij duhet të jetë një alternativë reale në interes të vendit.
Shqipëria nuk ka nevojë për një pushtet që i kërkon Evropës ta duartrokasë. Ka nevojë për institucione që i japin llogari qytetarit.
Dhe Evropa nuk duhet të kërkojë nga shqiptarët të kënaqen me premtimin e anëtarësimit, ndërsa ata presin drejtësi, siguri dhe dinjitet në vendin e tyre.
Në fund, pyetja që duhet t’i drejtohet Brukselit është e thjeshtë:
Çfarë vlere ka hapja e kapitujve të negociatave, nëse mbyllen sytë përballë problemeve që prekin demokracinë? Çfarë kuptimi ka integrimi evropian, nëse qytetarët nuk ndihen të mbrojtur nga shteti i tyre? Dhe çfarë besueshmërie mund të ketë diplomacia evropiane, nëse standardet që kërkon nga të tjerët nuk i mbron me të njëjtën vendosmëri kur bëhet fjalë për një qeveri me të cilën ka marrëdhënie të mira?
Përgjigjja nuk duhet të vijë nga një komunikatë tjetër diplomatike. Ajo duhet të vijë nga veprimet.
Sepse shqiptarët nuk kërkojnë një Evropë që t’u japë të drejtë në çdo konflikt politik. Kërkojnë një Evropë që të mos i braktisë parimet e saj kur këto parime bëhen të papërshtatshme për pushtetin.
Dhe mbi të gjitha, kërkojnë një Shqipëri ku asnjë kryeministër të mos jetë mbi përgjegjësinë, asnjë institucion të mos jetë mbi ligjin dhe asnjë qytetar të mos jetë i detyruar të zgjedhë midis dinjitetit të tij dhe frikës nga shteti.