Cafo Boga: Michael Granoff, është koha të dorëhiqesh

AADF-ja nuk mund të bëhet pronë private e Kryetarit të saj apo partnere e pushtetit politik

Cafo Boga,
Ish-Drejtor
Fondi Shqiptaro-Amerikan i Ndërmarrjeve (AAEF)
Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF)

Shqipëria nuk është pronë private e Kryeministrit të saj dhe AADF-ja nuk është pronë private e Kryetarit të saj.Populli shqiptar është më i aftë të gjykojë sesa mund të mendojnë disa. Ai e kupton dallimin mes ndihmës dhe ndikimit, partneritetit dhe varësisë, udhëheqjes dhe kontrollit institucional.Ka ardhur koha për drejtim të ri, pavarësi të mirëfilltë të Bordit dhe një rivlerësim serioz të misionit dhe prioriteteve të AADF-së.

Për më shumë se njëzet e pesë vjet, iu përkushtova një misioni që e konsideroja nderë dhe përgjegjësi: të ndihmoja Shqipërinë të ndërtonte një ekonomi më të fuqishme, institucione më të forta dhe një partneritet të qëndrueshëm me Shtetet e Bashkuara. Si një nga drejtorët e parë të emëruar nga Presidenti amerikan në Fondin Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve (AAEF), dhe më pas drejtor i Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF), pashë nga afër se çfarë mund të arrihej përmes drejtimit të përkushtuar, qeverisjes së shëndoshë dhe investimeve të përgjegjshme. Mbetem krenar për shumë nga ato që arritëm. Pikërisht për këtë arsye, edhe pasi u largova nga Bordi, u përmbajta nga kritikat publike ndaj AADF-së. Nuk dëshiroja që mosmarrëveshjet për drejtimin e mëvonshëm të Fondacionit të zbehnin trashëgiminë e jashtëzakonshme të AAEF-së, Bankës Amerikane të Shqipërisë dhe të shumë amerikanëve e shqiptarëve që ndihmuan në ndërtimin e tyre. Por besnikëria ndaj një institucioni nuk mund të kërkojë heshtje kur misioni dhe reputacioni i tij po cenohen. Prandaj, Michael Granoff, besoj se ka ardhur koha të them: mjaft është mjaft. Bashkëpunimi me qeverinë shqiptare ka qenë gjithmonë i domosdoshëm për AADF-në. Këtë e kuptuam që në fillim. Por bashkëpunimi me qeverinë dhe ndërthurja e ngushtë me një qeveri të caktuar janë dy gjëra krejt të ndryshme.

Me kalimin e kohës, marrëdhënia ndërmjet Kryetarit Michael Granoff dhe Kryeministrit Edi Rama, sipas gjykimit tim, shkoi dukshëm përtej bashkëpunimit normal institucional. Partneriteti i tyre i afërt ka ngritur pyetje të ligjshme mbi pavarësinë e AADF-së, neutralitetin politik dhe gatishmërinë për të kundërshtuar vendimet e qeverisë. Një fondacion amerikan nuk duhet të identifikohet aq ngushtë me një administratë politike, sa të lindë pyetja se ku përfundon bashkëpunimi institucional dhe ku fillon rreshtimi politik. Ky shqetësim bëhet edhe më serioz përballë polemikave që kanë shoqëruar projektet e mbështetura nga AADF-ja. Butrinti, zona e Amfiteatrit të Durrësit, Tushemisht–Driloni, përfshirja në rritje e AADF-së në arsim dhe, së fundmi, polemika rreth Muzeut Hebraik Shqiptar në Vlorë, nuk mund të trajtohen thjesht si mosmarrëveshje të palidhura. Të marra së bashku, ato ngrenë pyetje të ligjshme mbi trashëgiminë kulturore, pasuritë publike, transparencën, autoritetin institucional dhe llogaridhënien. Qëllimi i Muzeut Hebraik — nderimi i historisë së jashtëzakonshme të Shqipërisë në mbrojtjen e hebrenjve — është pa dyshim i denjë. Por as një qëllim i denjë nuk e përjashton një projekt nga shqyrtimi publik. Kur arkeologë, historianë, grupe qytetare, komunitete lokale apo institucione ndërkombëtare ngrenë shqetësime për projekte që prekin trashëgiminë kombëtare, ata meritojnë të dëgjohen, jo të trajtohen si pengesë ndaj përparimit.

Kjo na çon te një pyetje themelore: Përse AADF-ja gjendet vazhdimisht në qendër të polemikave të tilla? Shqipëria ka nevoja të mëdha ekonomike, arsimore, teknologjike, bujqësore dhe sociale. Ka mundësi të panumërta që AADF-ja t’i përdorë burimet e saj pa hyrë vazhdimisht në fusha ku ndërthuren autoriteti shtetëror, pasuritë publike, menaxhimi privat dhe interesat politike. Këto shqetësime nuk janë të reja. Gjatë viteve të mia të fundit në Bord, ngrita pyetje mbi qeverisjen, përzgjedhjen e projekteve, drejtimin institucional dhe marrëdhënien gjithnjë e më të afërt të Fondacionit me administratën Rama. Edhe më shqetësues ishte fakti se disa projekte, në mënyrën si u zbatuan, nuk përputheshin plotësisht me atë që, sipas kuptimit tim, i ishte paraqitur fillimisht Bordit për miratim. Elemente dhe pasoja të rëndësishme u bënë të qarta vetëm më vonë. Po të ishin njohur të gjitha pasojat gjatë diskutimeve tona, besoj se disa projekte do t’i ishin nënshtruar një shqyrtimi shumë më të rreptë dhe, së paku, ndryshimeve thelbësore.

Në vend që shqetësimet e mia të nxisnin reflektim institucional, një drejtor tjetër më tha se isha bërë “tepër kontrovers.” Duke parë sot çfarë ka ndodhur që atëherë, do të sugjeroja diçka tjetër:

Ndoshta nuk isha kontrovers. Ndoshta isha largpamës. I ftoj drejtorët aktualë t’u kthehen procesverbaleve të mbledhjeve të mia të fundit të Bordit, të shqyrtojnë pyetjet dhe rekomandimet që ngrita dhe të gjykojnë vetë nëse AADF-ja do të ishte sot në një pozitë më të mirë, po të ishin marrë më seriozisht disa prej atyre paralajmërimeve. Por ky shqyrtim nuk mund të ndalet te Kryetari. Michael Granoff e ka drejtuar këtë institucion për më shumë se njëzet e pesë vjet. Kontributet e tij në sukseset e mëparshme meritojnë njohje, por qëndrimi i gjatë në një post nuk mund të shndërrohet në të drejtë të përhershme. Asnjë individ nuk duhet të bëhet i pazëvendësueshëm për një institucion që mbart një trashëgimi kaq të rëndësishme amerikane.

Besoj se ka ardhur koha që Michael Granoff të japë dorëheqjen.
Besoj gjithashtu se anëtarët e Bordit që nuk kanë ushtruar mbikëqyrje të mirëfilltë dhe të pavarur duhet të konsiderojnë largimin. Bordi ekziston për të qeverisur, pyetur, sfiduar dhe mbrojtur institucionin — jo thjesht për të miratuar vendimet e kryetarit dhe drejtuesve ekzekutivë.

Dy ish-bashkëdrejtorët ekzekutivë, Aleksandër Sarapuli dhe Martin Mata, duhet gjithashtu të jenë pjesë e çdo shqyrtimi serioz. Si drejtues përgjegjës për paraqitjen dhe zbatimin e projekteve, mbeten pyetje të ligjshme nëse ndryshimet thelbësore, rreziqet dhe pasojat iu komunikuan gjithmonë plotësisht Bordit. Largimi i njërit dhe vazhdimi i tjetrit nuk i zhduk këto pyetje.

Nuk po pretendoj se është kryer ndonjë shkelje penale. Po kërkoj llogaridhënie institucionale.

Dhe kjo llogaridhënie nuk duhet t’i lihet vetëm AADF-së. Burimet e AADF-së e kanë origjinën në një nismë të jashtëzakonshme amerikane, të krijuar në kuadër të Aktit për Mbështetjen e Demokracisë në Evropën Lindore (SEED Act). Ato buruan nga fondet e taksapaguesve amerikanë, të investuara me sukses nga AAEF-ja dhe të shndërruara në një trashëgimi të konsiderueshme financiare. Kjo histori sjell edhe detyrime. Prandaj i bëj thirrje Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Tiranë dhe Departamentit Amerikan të Shtetit të ndërmarrin një shqyrtim të pavarur të qeverisjes së AADF-së, drejtimit të saj, procesit të miratimit të projekteve dhe marrëdhënieve me qeverinë shqiptare. Ky nuk është një përpjekje për ta dëmtuar AADF-në. Përkundrazi. Është një përpjekje për të mbrojtur trashëgiminë e AAEF-së, Bankës Amerikane të Shqipërisë dhe punën e mirë të vetë AADF-së, veçanërisht gjatë viteve të para. Michael, kemi punuar së bashku për shumë vite. Për pjesën më të madhe të asaj kohe kemi pasur marrëdhënie korrekte dhe profesionale. Të kam respektuar dhe besoj se edhe ti më ke respektuar. Por respekti nuk mund të kërkojë heshtje kur një institucion që të dy ndihmuam ta ndërtonim ka humbur drejtimin.

Shqipëria nuk është pronë private e Kryeministrit të saj dhe AADF-ja nuk është pronë private e Kryetarit të saj.

Populli shqiptar është më i aftë të gjykojë sesa mund të mendojnë disa. Ai e kupton dallimin mes ndihmës dhe ndikimit, partneritetit dhe varësisë, udhëheqjes dhe kontrollit institucional.

Ka ardhur koha për drejtim të ri, pavarësi të mirëfilltë të Bordit dhe një rivlerësim serioz të misionit dhe prioriteteve të AADF-së. Këtë nuk e them nga hidhërimi, por nga përgjegjësia ndaj një institucioni, trashëgiminë e të cilit ndihmova ta ndërtoja dhe ende dua ta mbroj.

Michael, mjaft është mjaft. Është koha të tërhiqesh.