Cafo Boga: Pasuritë publike, qeverisja private, rastet e Butrintit, Durrësit, Tushemishtit dhe shtrirja e ndikimit në sektorin e arsimit

April 3, 2026 Voice of Tirana

Paratë publike, pushteti privat: Çështja AADF

Rastet e Butrintit, Durrësit dhe Tushemishtit, së bashku me zgjerimin e rolit të AADF në arsim, nuk janë të izoluara, por pasqyrojnë një model më të gjerë strukturor.Ato tregojnë rritjen e ndikimit të një fondacioni privat në fusha që tradicionalisht i përkasin autoritetit publik, ku kufijtë midis mbështetjes dhe vendimmarrjes po bëhen gjithnjë e më të paqartë.Kjo nuk është çështje qëllimi, por strukture dhe llogaridhënieje.

I Tretë në një seri që shqyrton evolucionin, qeverisjen dhe llogaridhënien e Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve (AAEF) dhe Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF).

Nëse artikujt e mëparshëm trajtuan origjinën dhe strukturën e qeverisjes së Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim, hapi i radhës është të shqyrtohet roli i tij në praktikë.Teoria merr kuptim vetëm kur testohet në realitet. Në Shqipëri, ky realitet shfaqet më qartë në rastet që kanë gjeneruar debat të gjerë publik: menaxhimi i trashëgimisë kulturore në Parkun Kombëtar të Butrintit, kuadri zhvillimor i lidhur me Distriktin e Përmirësimit të Turizmit në Durrës, projekti i Tushemishtit (Drilonit), si dhe zgjerimi i ndikimit të Fondacionit në sistemin arsimor.

Butrinti: Trashëgimia dhe qeverisja

Butrinti nuk është thjesht një projekt zhvillimi. Ai është një nga asetet më të rëndësishme kulturore dhe historike të Shqipërisë, i njohur ndërkombëtarisht dhe i rrënjosur thellë në identitetin kombëtar.Vendimi për të transferuar disa aspekte të menaxhimit të tij tek një strukturë fondacioni e lidhur me AADF u paraqit si një hap drejt modernizimit—duke sjellë ekspertizë profesionale, administrim më të mirë dhe praktika të qëndrueshme turizmi.Në letër, një model i tillë ka meritë. Shumë vende kanë adoptuar sisteme hibride për menaxhimin e trashëgimisë, duke kombinuar mbikëqyrjen publike me mbështetje të specializuar institucionale. Megjithatë, rasti i Butrintit përfaqëson një hap më tej, duke transferuar elemente të mbikëqyrjes dhe kontrollit tek një fondacion privat i krijuar për këtë qëllim.Në praktikë, kjo ka ngritur pyetje që tejkalojnë menaxhimin teknik.

Debati publik është përqendruar në:

Nivelin e transparencës në procesin e vendimmarrjes
Shkallën e konsultimit publik
Përbërjen dhe llogaridhënien e strukturës menaxhuese

Për shumë vëzhgues, çështja nuk është nëse Butrinti duhet të menaxhohet profesionalisht, por nëse modeli i zgjedhur ruan në mënyrë të mjaftueshme kontrollin publik mbi një pasuri kombëtare kaq të rëndësishme.

Shqetësimet e UNESCO-s nuk kanë qenë të drejtuara ndaj qëllimit të projektit, por ndaj strukturës së qeverisjes. Në veçanti, janë ngritur pyetje mbi besimin e menaxhimit të një siti të Trashëgimisë Botërore një strukture fondacioni që përfshin AADF, dhe nëse një rregullim i tillë ruan linja të qarta të llogaridhënies publike. UNESCO ka theksuar se shteti duhet të mbajë përgjegjësi të plotë për mbrojtjen dhe menaxhimin e sitit, në përputhje me standardet ndërkombëtare. Shqetësime të tjera lidhen me transparencën, primatin e ruajtjes ndaj presioneve zhvillimore dhe mbrojtjen e Vlerës Universale të Jashtëzakonshme të Butrintit.

Durrësi: Zhvillimi dhe hartimi i politikave

Një model i ngjashëm mund të vërehet në rastin e Distriktit të Përmirësimit të Turizmit në Durrës.

Ndryshe nga Butrinti, i cili është i rrënjosur në trashëgimi, iniciativa e Durrësit reflekton një model zhvillimi të orientuar drejt së ardhmes, me synim përmirësimin e infrastrukturës turistike, rritjen e investimeve dhe përmirësimin e menaxhimit urban.

Edhe këtu, AADF ka luajtur një rol jo vetëm mbështetës, por edhe në formësimin e kuadrit brenda, të cilit operon projekti.

Kritikat janë përqendruar në:

Strukturat ligjore që mbështesin projektin
Ndikimin e mundshëm tek pronarët privatë dhe paqartësitë që lidhen me to
Shkallën e konsultimit të palëve të interesuara

Në mënyrë më të gjerë, janë ngritur pyetje mbi mënyrën se si zhvillohen këto kuadro dhe nëse ato reflektojnë një proces vendimmarrjeje mjaftueshëm përfshirës.

Në Durrës, shqetësimet marrin një formë tjetër, por po aq të rëndësishme. Kritika është fokusuar tek ndikimi i zhvillimit në shkallë të gjerë dhe planifikimit urban mbi një nga peizazhet arkeologjike më të rëndësishme të Shqipërisë. Ekspertët kanë paralajmëruar se zhvillimi intensiv rrezikon të komprometojë integritetin e shtresave arkeologjike.

Vërejtjet e lidhura me UNESCO-n, së bashku me kritikat profesionale dhe publike, kanë theksuar nevojën për një qasje të kujdesshme, të udhëhequr nga parimet e ruajtjes, ku mbrojtja e trashëgimisë vendoset mbi interesat afatshkurtra zhvillimore.

Tushemishti (Driloni): Një Test i standardeve të ruajtjes

Në rastin e Tushemishtit dhe zonës më të gjerë të Drilonit–Liqenit të Ohrit, shqetësimet marrin një dimension ekologjik dhe mjedisor.Si pjesë e një rajoni të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s me rëndësi të jashtëzakonshme natyrore dhe kulturore, zona është vënë nën një vëzhgim në rritje për shkak të ndikimit kumulativ të zhvillimit dhe zgjerimit turistik. Është theksuar nevoja për respektim të rreptë të standardeve të ruajtjes, forcim të zbatimit të rregulloreve dhe një qasje të kujdesshme ndaj projekteve të reja për të mbrojtur ekuilibrin ekologjik dhe integritetin afatgjatë.

Të marra së bashku, këto shqetësime sugjerojnë se AADF po operon në një terren gjithnjë e më të ndjeshëm—qoftë në qeverisjen e trashëgimisë kulturore, në kuadrot zhvillimore që prekin peizazhe arkeologjike, apo në projekte brenda zonave ekologjikisht të brishta—duke nxjerrë në pah nevojën për një rishikim të modus operandi të saj për të siguruar përputhjen me kapacitetin institucional dhe interesin publik.

Shtrirja e ndikimit: Sektori i arsimit

Nëse trashëgimia kulturore ngre pyetje mbi kujdestarinë, arsimi ngre pyetje mbi drejtimin.

Bashkëpunimi i AADF me institucionet shtetërore,veçanërisht Ministrinë e Arsimit—e vendos atë në një mjedis që i nënshtrohet kritikave të vazhdueshme për qeverisjen, efikasitetin dhe integritetin. Pavarësisht nëse këto kritika janë plotësisht të justifikuara, perceptimi ka rëndësi.

Sistemi arsimor në Shqipëri shihet gjerësisht si përballë sfidave serioze. Shumë familje—veçanërisht ato me mundësi financiare, përfshirë elitat politike dhe ekonomike—zgjedhin të arsimojnë fëmijët jashtë vendit, ndërsa emigracioni reflekton një rënie të besimit në mundësitë brenda vendit.Në këtë kontekst, roli i AADF bëhet më kompleks. Kur një fondacion privat, jo i zgjedhur, vepron në partneritet të ngushtë me institucionet shtetërore në një sektor kaq themelor, ai rrezikon të perceptohet jo vetëm si kontribues, por edhe si mbështetës i një sistemi tashmë në diskutim.Kjo nuk është çështje qëllimi, por strukturë, perceptimi dhe ndikimi.

Struktura, perceptimi dhe kufijtë

Ajo që i lidh këto raste nuk është përmbajtja, por struktura.Në secilin rast, i njëjti ekosistem institucional luan disa role, harton kuadrot, mbështet zbatimin dhe merr pjesë në menaxhimin e vazhdueshëm. Kjo krijon një tension strukturor: kur të njëjtët aktorë formësojnë politikat dhe i zbatojnë ato, kufiri mes mbikëqyrjes dhe interesit operacional zbehet.Kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht shkelje, por ngre pyetje legjitime mbi transparencën, balancën dhe llogaridhënien.

Nevoja për kufij të qartë

Sfida nuk është refuzimi i këtyre modeleve, por përcaktimi më i qartë i kufijve të tyre.

Kur institucione si AADF angazhohen në projekte me rëndësi kombëtare, duhet të ketë:

Transparencë në vendimmarrje
Ndarje të qartë mes rolit këshillues dhe atij operacional
Mekanizma të përcaktuar të llogaridhënies publike

Në të njëjtën kohë, disa parime duhet të mbeten të padiskutueshme. Mbrojtja dhe kujdestaria e trashëgimisë kulturore kombëtare i përkasin Shtetit dhe nuk mund të delegohen tek entitete private. Po ashtu, sitet e mbrojtura nga UNESCO duhet të jenë në përputhje të plotë me standardet ndërkombëtare në çdo kohë.

Përfundim

Rastet e Butrintit, Durrësit dhe Tushemishtit, së bashku me zgjerimin e rolit të AADF në arsim, nuk janë të izoluara, por pasqyrojnë një model më të gjerë strukturor.Ato tregojnë rritjen e ndikimit të një fondacioni privat në fusha që tradicionalisht i përkasin autoritetit publik, ku kufijtë midis mbështetjes dhe vendimmarrjes po bëhen gjithnjë e më të paqartë.Kjo nuk është çështje qëllimi, por strukture dhe llogaridhënieje.Ndërsa Shqipëria vazhdon zhvillimin e saj, nevoja për role të qarta institucionale bëhet më e rëndësishme, jo më pak.Pyetja nuk është më nëse këto modele mund të funksionojnë, por në çfarë kushtesh duhet të operojnë.Kjo është pyetja që artikulli i ardhshëm do të trajtojë.