Pse u deshën 50 vite për t’u rikthyer në Hënë?

Më 19 dhjetor 1972, misioni Apollo 17 u rrëzua në Oqeanin Paqësor, duke shënuar herën e fundit që njeriu shkeli në Hënë. Sot, gjysmë shekulli më vonë, katër astronautë u nisën nga Florida në misionin Artemis II të NASA, një udhëtim rreth Hënës që shënon hapin më të guximshëm të Shteteve të Bashkuara deri më tani drejt kthimit të njerëzve në sipërfaqen hënore në garën e ethshme me Kinën.

Pyetja që lind natyrshëm është: Pse u desh kaq shumë kohë?

Përgjigja nuk qëndron te teknologjia, por te politika dhe financat. Programi Apollo lindi nga gara e Luftës së Ftohtë. Presidenti John F. Kennedy e vendosi synimin si një sfidë gjeopolitike, dhe pasardhësi i tij, Lyndon B. Johnson, siguroi përmbushjen e tij.

Megjithatë, kostoja e lartë e Luftës së Vietnamit dhe reformat e brendshme e reduktuan buxhetin e NASA-s që në vitin 1966. Apollo përfundoi në vitin 1972 jo sepse dështoi, por sepse e kishte përmbushur detyrën e tij politike: mposhtjen e Bashkimit Sovjetik në garën hapësinore.

Pas Apollos, SHBA-të e humbën oreksin për eksplorimin e hapësirës së thellë. Presidenti Nixon e udhëzoi NASA-n të ndërtonte Anijen Kozmike (Space Shuttle), e konceptuar si një mjet i ripërdorshëm për qasje rutinë në orbitën e ulët të Tokës.

Ky fokus u përforcua në vitet 1990 me ndërtimin e Stacionit Ndërkombëtar Hapësinor (ISS). Ndonëse ISS u bë një simbol i bashkëpunimit shkencor, ai përthithi burime masive financiare që përndryshe mund të ishin përdorur për t’u kthyer në Hënë ose për të shkuar në Mars.

Gjatë dekadave, disa presidentë tentuan të rikthenin fokusin te Hëna, por dështuan. George H.W. Bush propozoi SEI-n, por kostot prej qindra miliarda dollarësh çuan në anulimin e tij. Ndërkohë programi Constellation i George W.Bush u anulua nga Barack Obama në vitin 2010 për shkak të mungesës së mbështetjes financiare nga Kongresi.

Ky cikël nxori në pah një problem strukturor: programet hënore kërkojnë angazhim shumëdekadësh, por ato duhet të konkurrojnë çdo vit me shpenzimet për mbrojtjen, shëndetësinë dhe ndryshimet e lidershipit politik.

Programi Artemis duket se i ka shpëtuar këtij cikli dështimesh pasi NASA po bashkëpunon me kompani private (si SpaceX) dhe po krijon një koalicion ndërkombëtar përmes Marrëveshjeve Artemis, duke ndarë kostot dhe rreziqet.

Qëllimi i Artemis nuk është vetëm një “vizitë” në satelitin e Tokës, por krijimi i një pranie të qëndrueshme për të mësuar se si të jetohet në një botë tjetër, si parapërgatitje për shkuarjen e njeriut në Mars.

Hendeku 50-vjeçar është një kujtesë se sa e vështirë është për demokracitë moderne të mbajnë investime kaq masive pa një presion të menjëhershëm gjeopolitik. Suksesi i Artemis do të varet nga përafrimi për një periudhë afatgjatë i interesave ekonomike, shkencore dhe politike.

Administratori i NASA, Jared Isaacman, tha se ky është vetëm hapi i parë drejt misioneve të ardhshme, të cilat do të përfshijnë ndërtimin e një baze në Hënë.

“Sigurisht që është një hap jashtëzakonisht i rëndësishëm. Dua të them, ky është misioni i parë me ekuipazh në këtë mjedis pas më shumë se gjysmë shekulli, në një raketë që nuk ka transportuar kurrë më parë njerëz, së bashku me një anije kozmike. Prandaj është tepër i rëndësishëm, sepse nga ky mision do të mësojmë shumë gjëra që do të shërbejnë për të udhëhequr misionet e ardhshme.”

Nëse misioni zhvillohet sipas planit, ekuipazhi i përbërë nga astronautët e NASA Reid Wiseman, Victor Glover dhe Christina Koch, së bashku me astronautin e Agjencisë Hapësinore Kanadeze Jeremy Hansen, do të fluturojnë rreth Hënës dhe do të kthehen gjatë një ekspedite pothuajse 10-ditore, duke testuar në maksimum anijen ndërsa eksplorojnë më thellë në hapësirë se kurrë më parë.

Ky mision është fluturimi i parë me ekuipazh në kuadër të programit Artemis, pasardhës i projektit Apollo i epokës së Luftës së Ftohtë, dhe i pari në botë që dërgon astronautë në afërsi të Hënës, jashtë orbitës së Tokës, pas 53 vitesh.

Hera e fundit që astronautët ecën në Hënë, një arritje e shënuar deri më tani vetëm nga Shtetet e Bashkuara, ishte misioni i fundit Apollo në vitin 1972.