Martin Henze: Kosova – Faji i agresorit nuk duhet t’u ngarkohet viktimave
Aktgjykimi ndaj Hashim Thaçit i 16 shtatorit 2026 kërkon një sqarim të qartë të përgjegjësisë individuale. Megjithatë, ai nuk duhet të çojë në përmbysjen e raportit ndërmjet autorëve dhe viktimave, as të relativizojë përpjekjen për gjenocid ndaj popullit shqiptar në Kosovë: dhuna shtetërore e dokumentuar ishte drejtuar kundër popullsisë shqiptare të Kosovës. Vučić ishte pjesë e këtij sistemi; ndër të tjera, ai ishte ministër i propagandës i kriminelëve të luftës në Serbi. Ndjekja penale e krimeve të kryera gjatë rezistencës nuk duhet të shndërrohet në një rrëfim ku viktimat e dhunës pararendëse paraqiten vetë si agresorët historikë.
Nga Martin Henze
Dënimi i Hashim Thaçit me 25 vjet burgim është një vendim me peshë të
jashtëzakonshme. Ai prek një njeri që, si pakkush tjetër, mishëroi rezistencën e armatosur të shqiptarëve të Kosovës dhe, më pas, pavarësinë shtetërore të Kosovës, si dhe që u shpëtoi jetën mijëra shqiptarëve. Një vendim i shtetit të së drejtës për përgjegjësinë individuale kërkon një përgjigje po aq të mbështetur në parimet e shtetit të së drejtës: një shqyrtim të saktë të asaj që i është provuar personalisht një individi të caktuar. Por ai nuk duhet të shndërrohet në diçka tjetër – në një gjykim retrospektiv mbi historinë e një konflikti të tërë – dhe as nuk duhet të lërë në hije rolin historikisht të rëndësishëm të UÇK-së dhe të Thaçit.
Sepse pyetja themelore historike është më e thjeshtë sesa e paraqet një pjesë e debatit të sotëm: Kush e kishte në dorë aparatin shtetëror? Kush përdori ushtrinë, policinë dhe shërbimet e sigurisë? Kush ngriti bodrume torture? Kundër kujt u drejtuan dëbimi, terrori dhe dhuna sistematike – dhe kush u detyrua të mbrohej kundër tyre?
Shqiptarët e Kosovës nuk marshuan drejt Beogradit. Ata nuk u përpoqën të pushtonin Serbinë. Ata nuk dispononin një aparat shtetëror ushtarak, policor dhe të sigurisë që të pushtonte qytete serbe dhe të dëbonte qindra mijëra njerëz nga Serbia.
Në njërën anë qëndronte aparati shtetëror dhe i sigurisë jugosllavo-serb, me ushtri, polici, shërbime sekrete, armatim të rëndë dhe infrastrukturë shtetërore, i mbështetur nga Rusia. Në anën tjetër qëndronte popullsia shqiptare e Kosovës, kundër së cilës u zhvillua një fushatë gjerësisht e dokumentuar dhune, përndjekjeje dhe dëbimi dhe nga gjiri i së cilës u formua rezistenca e armatosur pasi kishte nisur gjenocidi.
Ky nuk është një rrëfim shqiptar i kujtesës historike.
Tribunali për ish-Jugosllavinë konstatoi në çështjen Vlastimir Đorđević se, ndërmjet 24 marsit dhe 20 qershorit 1999, më shumë se 800.000 shqiptarë të Kosovës u larguan nga Kosova. Për komunat e shqyrtuara konkretisht, gjykata konstatoi të paktën 200.000 raste dëbimi, rrëmbimi fëmijësh, përdhunimi dhe vrasjeje, duke e cilësuar edhe këtë shifër si të paplotë dhe tejet konservatore. Tribunali konstatoi se shqiptarët e Kosovës u larguan nga territori sepse forcat serbe i urdhëruan shprehimisht ta bënin këtë ose sepse bombardimet, të shtënat, vrasjet dhe djegia e shtëpive të tyre i detyruan të iknin.
Gjykata identifikoi, ndër shenjat dalluese të planit themelor, përdorimin e koordinuar të policisë serbe dhe forcave të armatosura jugosllave, përdorimin joproporcional të forcës në të ashtuquajturat operacione antiterroriste, një model të dallueshëm krimesh, konfiskimin sistematik të dokumenteve të identitetit dhe targave të automjeteve të shqiptarëve të Kosovës, si dhe përpjekjet për të fshehur krimet kundër civilëve shqiptarë.
Pas kësaj gjuhe juridike qëndrojnë njerëz konkretë. Më 26 mars 1999, pranë Orahovacit/Rahovecit, 114 burra dhe djem u pushkatuan dhe më pas u dogjën. Po atë ditë, në Suva Rekë/Suharekë, u vranë rreth 45 anëtarë të një familjeje. Në Podujevë, forcat serbe rreshtuan gra dhe fëmijë dhe hapën zjarr ndaj tyre; 14 njerëz u vranë, ndërsa pesë fëmijë mbijetuan të plagosur rëndë.
Procedurat e asaj kohe trajtuan një fushatë sistematike dhune kundër shqiptarëve të Kosovës. Aktakuzat ndaj përfaqësuesve të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë të Serbisë dhe Jugosllavisë përshkruanin dëbime, vrasje, përndjekje, zhvendosje të detyruar, dhunë seksuale dhe shkatërrimin e pronës shqiptare dhe të objekteve fetare.
Kjo është pikënisja e çdo diskutimi serioz për Hashim Thaçin dhe UÇK-në. Jo sepse ky kontekst mund të justifikojë ndonjë vepër penale të mëvonshme, por sepse ai mund ta vendosë atë edhe në kuadrin e një mjeti proporcional të mbrojtjes. Lufta agresive, rezistenca dhe përgjegjësia individuale nuk duhet të shkëputen nga konteksti historik.
UÇK-ja nuk lindi në një vakum politik. Ajo u zhvillua në përballje me një aparat shtetëror, kapacitetet ushtarake, logjistike dhe organizative të të cilit i tejkalonin shumë ato të një lëvizjeje rezistence joshtetërore, ndërkohë që rezistenca mbështetej nga pjesë të gjera të bashkësisë ndërkombëtare. Kush gjykon veprime të veçanta të UÇK-së pa marrë parasysh këtë raport real fuqie dhe rreziku, nuk gjykon konfliktin që ndodhi realisht në vitet 1998 dhe 1999, por një fiksion – një rrëfim propagandistik të ndërtuar nga pala serbe.
Pikërisht për këtë arsye parimi i proporcionalitetit në të drejtën ndërkombëtare është kaq i rëndësishëm. Ai nuk nënkupton se pala e sulmuar është e detyruar të qëndrojë pasive. Ai nuk kërkon një simetri matematikore ndërmjet armëve apo humbjeve të të dyja palëve. Mbrojtja duhet të jetë efektive. Intensiteti i nevojshëm i saj varet nga sasia dhe cilësia e agresionit, kohëzgjatja dhe shtrirja e tij territoriale, kapacitetet ushtarake të agresorit, rreziku për popullsinë dhe mjetet që pala e sulmuar ka realisht në dispozicion.
Një palë ushtarakisht inferiore nuk mund të kufizohet në mjete që objektivisht janë të papërshtatshme për ta zmbrapsur sulmin. Një e drejtë e mbrojtjes që lejon vetëm një mbrojtje simbolike do të ishte, në fund të fundit, një e drejtë për t’u mposhtur dhe vrarë – një absurditet dhe një dhunim i vetë idesë së së drejtës ndërkombëtare.
Njëkohësisht, ky konstatim nuk përbën një leje të pakufizuar. Edhe mbrojtësi mbetet i detyruar nga e drejta ndërkombëtare humanitare. Civilët nuk mund të sulmohen qëllimisht. Të burgosurit nuk mund të torturohen ose të vriten. Personat që nuk marrin më pjesë në luftime mbeten të mbrojtur. Prandaj, një kundërshtar i armatosur i vrarë në betejë është diçka thelbësisht tjetër nga një i burgosur i vrarë. Një sulm ndaj një objektivi ushtarak është diçka tjetër nga vrasja e qëllimshme e një civili. Një betejë nuk është ekzekutim.
Pikërisht ky dallim duhet të vlejë edhe për Thaçin. Pyetja nuk duhet të jetë nëse gjatë rezistencës së armatosur vdiqën njerëz. Pyetja duhet të jetë: Çfarë ndodhi konkretisht? Kush u prek? Cila ishte situata ushtarake? Çfarë rreziku duhej të zmbrapsej? Dhe çfarë përgjegjësie individuale mund t’i provohet personalisht Thaçit?
Gjykata Speciale e Kosovës e shpalli aktgjykimin e saj më 16 shtator 2026. Sipas vetë paraqitjes së gjykatës, procedura ishte jashtëzakonisht e gjerë për shkak të vëllimit të provave dhe kompleksitetit të çështjes. Një aktgjykim i tillë ka të bëjë me përgjegjësinë individuale. Ai nuk duhet të shndërrohet në pretendimin më të gjerë se UÇK-ja paska qenë për këtë arsye agresori historik ose se rezistenca e armatosur e shqiptarëve të Kosovës, si e tillë, mund të kriminalizohet në mënyrë retrospektive.
Dallimi ndërmjet agresionit, mbrojtjes dhe shkeljes individuale të ligjit është ndër parimet më elementare të çdo shqyrtimi serioz të një lufte. Europa e njeh këtë nga historia e vet. Gjermania sulmoi shtete të tjera gjatë Luftës së Dytë Botërore. Këto shtete dhe aleatët e tyre u mbrojtën dhe, në fund, e çuan luftën përsëri në territorin gjerman. Gjatë kësaj, vdiqën ushtarë dhe civilë gjermanë, ndërsa ligjshmëria dhe proporcionaliteti i disa operacioneve aleate diskutohen edhe sot. Asnjë prej këtyre debateve nuk e shndërron Gjermaninë, në mënyrë retrospektive, në palë mbrojtëse, as Britaninë e Madhe, Shtetet e Bashkuara apo Bashkimin Sovjetik në agresorët fillestarë. Një shkelje e mundshme nga ana e mbrojtësit nuk e zhbën agresionin pararendës.
Sulmi rus ndaj Ukrainës e nxjerr sot sërish në pah të njëjtin dallim, megjithëse në një konstelacion tjetër të së drejtës ndërkombëtare. Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara e ka cilësuar shprehimisht veprimin rus si agresion kundër Ukrainës dhe si shkelje të nenit 2, paragrafi 4, të Kartës së OKB-së. Nëse një ushtari ukrainas do t’i provohej një krim lufte, ai do të duhej të mbante përgjegjësi për të. Por kjo vepër penale individuale nuk do ta shndërronte Rusinë, në mënyrë retrospektive, në palë mbrojtëse dhe Ukrainën në agresore.
Pikërisht këtu qëndron krahasueshmëria relevante me Kosovën. Vetë konfliktet nuk janë identike. Rusia nuk është Serbia, Putini nuk është Miloševići dhe Kosova e vitit 1999 nuk kishte të njëjtin status shtetëror-juridik si Ukraina e vitit 2022. Ajo që është e krahasueshme është logjika: një shkelje e ligjit nga pala mbrojtëse nuk e zhbën agresionin pararendës ose dhunën sistematike.
Edhe çështja e gjenocidit duhet shqyrtuar në këtë kontekst. Vetëm pak vite para Kosovës, Europa kishte përjetuar në Bosnjë se deri ku mund të përshkallëzohej dhuna etnonacionaliste. Në Srebrenicë, në korrik 1995, forcat serbe të Bosnjës vranë mijëra burra dhe djem boshnjakë. Gjykatat ndërkombëtare konstatuan gjenocid. Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konstatoi njëkohësisht se Serbia nuk e kishte kryer vetë gjenocidin dhe as kishte marrë pjesë në të, por kishte shkelur detyrimin e saj për ta parandaluar gjenocidin dhe, më vonë, edhe detyrimin për të bashkëpunuar me Tribunalin për ish-Jugosllavinë.
Kjo saktësi është e rëndësishme. Për vetë Kosovën, një gjenocid ndaj shqiptarëve të Kosovës nuk është konstatuar gjyqësisht në nivel ndërkombëtar. Veprat e dokumentuara janë cilësuar, në veçanti, si krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Por pikërisht prej kësaj nuk duhet nxjerrë një përfundim i kundërt cinik. Dallimi lidhet me pragun juridik veçanërisht të lartë të veprës penale të gjenocidit. Ai nuk ndryshon asgjë nga vrasjet, përndjekja, dëbimi, dhuna seksuale dhe shkatërrimi i bazave të jetesës së një grupi të tërë të popullsisë, të cilat janë dokumentuar.
Në vitin 1999, nga Srebrenica nuk kishin kaluar as katër vjet. Europa kishte mësuar çmimin që mund të paguhet kur dhuna etnike dhe dëbimi vëzhgohen për një kohë tepër të gjatë pa ndërhyrë. Kur u shfaqën përsëri kolonat e refugjatëve, shtëpitë në flakë dhe civilët e vrarë, nuk shtrohej më vetëm pyetja akademike se cilin kualifikim penal do të zbatonte një gjykatë vite më vonë. Shtrohej pyetja politike se deri ku duhej të vazhdonte një dhunë e tillë para se të ndërhyhej. Dhe bota ndërhyri; pikërisht ne gjermanët, së bashku me Shtetet e Bashkuara, ishim në vijën e parë dhe luftuam me sukses agresorin Serbi, duke parandaluar kështu një gjenocid ndaj popullit shqiptar.
Pikërisht për këtë arsye është problematike kur debati i sotëm rreth Thaçit rrezikon ta përqendrojë vëmendjen në mënyrë të njëanshme te krimet e rezistencës, ndërsa dhunën shtetërore që e karakterizoi konfliktin e shtyn në periferi. Viktimat serbe kanë një të drejtë të pakushtëzuar për të vërtetën dhe drejtësinë.
Por nga ky pohim i drejtë nuk rrjedh se strukturat shtetërore të autorëve të krimeve në Serbi dhe Jugosllavi të asaj kohe mund të bëhen të padukshme përmes gjuhës.
Përgjegjësia duhet të emërtohet aty ku është e dokumentuar.
Prandaj, një vështrim i plotë duhet të përfshijë edhe Aleksandar Vučićin. Funksioni i tij i atëhershëm mund të përbënte bazë për një përgjegjësi penale personale për krime lufte; kjo tani do të duhej të hetohej. Biografia e tij politike është e dokumentuar qartë: ai iu bashkua Partisë Radikale Serbe në vitin 1993, u bë sekretar i përgjithshëm i saj në vitin 1994 dhe, në vitin 1998, ministër i Informacionit në qeverinë serbe të kriminelit të luftës Milošević. Kjo na kujton figurën historike të ministrit gjerman të propagandës, Goebbels. A ishte ai bashkëpërgjegjës në regjimin e Hitlerit? Sipas mendimit tim, po. Pa Goebbelsin nuk do të kishte pasur një lëvizje të tillë masive në Gjermani; ai ishte bashkëpërgjegjës.
Kështu, presidenti i sotëm i Serbisë ishte pjesë e udhëheqjes politike të atëhershme gjatë fazës vendimtare të Luftës së Kosovës. Prej kësaj lindin pyetje historike legjitime: Çfarë dinte qeveria për dëbimet dhe dhunën? Çfarë informacioni kishte Ministria e Informacionit? Si iu paraqitën publikut serb operacionet e policisë dhe ushtrisë? Si u raportua për viktimat shqiptare? Çfarë narrativesh përhapi shteti? A ekzistonte një bashkëpërgjegjësi penalisht relevante për krimet e luftës të serbëve? Pyetje të tilla nuk përbëjnë paragjykim, por shprehin dallimin e domosdoshëm ndërmjet fajësisë penale dhe përgjegjësisë politike e historike.
Prandaj, rreziku vendimtar pas aktgjykimit ndaj Thaçit nuk qëndron në faktin se ndiqen penalisht krimet e UÇK-së. Pikërisht këtë duhet ta bëjë një shtet i së drejtës. Rreziku lind aty ku, nga aktgjykime penale individuale, ndërtohet një rrëfim i ri i përgjithshëm historik: kur rezistenca paraqitet papritur si shkaku, kur dëbimi i qindra mijëra shqiptarëve të Kosovës reduktohet në një shënim anësor dhe kur përgjegjësia e aparatit shtetëror jugosllavo-serb të asaj kohe humbet në një fjali të dorës së dytë. Dhe kjo, për fat të keq, po ndodh prej vitesh, edhe në shtyp.
Kjo nuk do të ishte pajtim. Nuk do të ishte historiografi neutrale. Do të ishte një zhvendosje e përgjegjësisë historike, një manipulim në favor të kriminelëve të luftës në Serbi.
Drejtësia duhet të jetë më kërkuese. Ajo duhet të ndjekë penalisht autorët shqiptarë po aq sa ata serbë. Ajo duhet t’u njohë viktimave serbe të njëjtin dinjitet si viktimave shqiptare. Por barazia para ligjit nuk do të thotë se raportet historike të pushtetit duhet të bëhen artificialisht simetrike, duke relativizuar kështu raportin ndërmjet autorëve dhe viktimave.
Një popullsi e sulmuar mund të nxjerrë edhe autorë krimesh dhe megjithatë të mbetet një popullsi e sulmuar. Kjo nuk është marrje ane kundër një populli. Është ndarja e domosdoshme ndërmjet fajësisë individuale dhe përgjegjësisë historike.
Prandaj, Hashim Thaçi duhet të mbajë përgjegjësi për çdo vepër që i provohet në përputhje me parimet e shtetit të së drejtës dhe duhet të ketë mundësinë të mbrohet. Njëkohësisht, çdo vlerësim i rolit të tij dhe të UÇK-së duhet të marrë parasysh dhunën kundër së cilës u formua rezistenca shqiptare e Kosovës dhe mjetet ushtarake me të cilat ajo përballej nga aparati shtetëror jugosllavo-serb.
Shqiptarët e Kosovës nuk e sulmuan Serbinë. Dhuna shtetërore e dokumentuar ishte drejtuar kundër tyre. Nga kjo dhunë lindi rezistenca. Brenda kësaj rezistence u kryen, nga ana tjetër, edhe krime. Ato duhet të ndiqen penalisht.
Por ato nuk duhet të përdoren për të përmbysur përgjegjësinë fillestare.
Faji i autorëve konkretë nuk duhet t’u ngarkohet viktimave të tyre. Dhe krimet e aparatit shtetëror jugosllavo-serb të asaj kohe nuk duhet të fshihen pas krimeve të mëvonshme të individëve të veçantë të rezistencës.
Hashim Thaçi dhe UÇK-ja u shpëtuan jetën mijëra grave, burrave dhe fëmijëve dhe e mbajtën në këmbë mbrojtjen deri në çastin kur trupat ndërkombëtare kishin sjellë në Ballkan burimet dhe mjetet logjistike, duke bërë të mundur që UÇK-ja të tërhiqej në plan të dytë dhe të integrohej në korpusin ndërkombëtar të mbrojtjes.
Hashim Thaçi sigurisht e di edhe vetë se ka bërë, pjesërisht, gabime të rënda personale, për të cilat duhet të japë llogari dhe, nëse është rasti, të mbahet përgjegjës edhe me një vendim gjyqësor të formës së prerë.
Por pikërisht për angazhimin e tij në parandalimin e një gjenocidi nga Serbia në Republikën e Kosovës, ai duhet të nderohet tani edhe ndërkombëtarisht; një nderim i tillë duhet të shoqërohet tashmë edhe me një proces ndaj Vučićit.
