Fatmir Terziu: Vargu që „bashkoi“ poetët

Bëhet fjalë për poezinë „Ti do vish“, të Fatos Arapit, botuar më 1962, dhe poezinë „Pritje“, të Ismail Kadaresë. Në pamje të parë, të dyja vendosen në të njëjtën hapësirë tematike. Pritja e së dashurës, tensioni i çastit, koha që nuk ecën sipas dëshirës së njeriut dhe pasiguria që e shoqëron ardhjen e dikujt të pritur me padurim. Por çështja që më ka shqetësuar nuk mbaron me këtë ngjashmëri tematike. Ajo bëhet më konkrete kur vendosim përballë dy vargjet që, në leximin tim, përbëjnë nyjën e këtij raporti poetik. Te Arapi, „Ti do të vish, e dashur, — si s’do vish“, ndërsa te Kadareja, „Ti do të vish patjetër të qetësosh gjithçka“. Këtu kemi një afërsi shprehëse që meriton të shqyrtohet me kujdes, pa u shmangur nga pyetjet e vështira, por edhe pa u nxituar drejt përfundimeve që teksti, i vetëm, nuk mund t’i vërtetojë. Për ta bërë këtë analizë transparente, duhet të dallojmë tri çështje që kritika letrare shpesh i ngatërron, ngjashmërinë tematike, afërsinë e formulimit poetik dhe mundësinë e një ndikimi të drejtpërdrejtë. E para është e dukshme. E dyta mund të argumentohet përmes vargjeve. E treta kërkon dëshmi të tjera, si kronologjia e botimeve, njohja e mundshme e tekstit pararendës, shënime të autorëve apo dokumente të tjera që do të ndihmonin për të përcaktuar marrëdhënien mes tyre. Një lexim profesional nuk duhet as ta fshehë afërsinë që sheh, as ta paraqesë si fakt të provuar atë që mbetet një hipotezë interpretuese. Pikërisht këtu fillon përgjegjësia e kritikës.

Pritja si dramë e kohës së brendshme

Te Fatos Arapi, pritja nuk është thjesht një situatë romantike, as një ndjenjë e shprehur përmes një ankese të zakonshme dashurore. Ajo bëhet një gjendje e tërë ekzistenciale, në të cilën njeriu përpiqet të ndikojë mbi kohën, edhe pse e di se nuk e zotëron atë. Vargu „Ti do të vish, e dashur, — si s’do vish“ përmban një kundërthënie të brendshme, e cila nuk zgjidhet, por mbahet gjallë nga vetë ritmi emocional i poezisë. Përsëritja e ardhjes, e ndjekur nga dyshimi, nuk e dobëson dëshirën; përkundrazi, e bën atë më të fortë. Poeti pohon atë që dëshiron dhe, në të njëjtën frymë, ndien kërcënimin e mundësisë që kjo dëshirë të mos realizohet. Në këtë varg „do“ nuk është vetëm shenjë e së ardhmes. Ajo është një përpjekje për ta bërë të ardhmen të sigurt përmes gjuhës. Poeti nuk thotë thjesht se e dashura mund të vijë; ai e thërret ardhjen si një ngjarje që duhet të ndodhë. Por pas kësaj sigure të shprehur fshihet një pasiguri e thellë. Pikërisht ndërhyrja e shprehjes „si s’do vish“ e zbulon këtë çarje. Njeriu që pret dëshiron të besojë, por nuk arrin ta përjashtojë mundësinë e zhgënjimit. Kështu, vargu ndërtohet mbi një lëkundje psikologjike: pohimi dhe dyshimi bashkëjetojnë brenda së njëjtës frymë.

Arapi e zgjeron më tej këtë gjendje duke e vendosur pritjen në marrëdhënie me vetë universin e kohës. Kur shkruan se, po të mundej, do ta përthithte apo do ta vinte rruzullin në lëvizje si një portokall në dorën e tij, ai e nxjerr dëshirën nga kufijtë e zakonshëm të përjetimit njerëzor. I dashuruari nuk kërkon më vetëm ardhjen e së dashurës; kërkon të ndryshojë ritmin e botës, të përshpejtojë kohën, të ndërhyjë në mekanizmin e saj të pamëshirshëm. Ky është një nga momentet më domethënëse të poezisë, sepse e shndërron padurimin intim në një konflikt midis vullnetit njerëzor dhe rendit të universit.

Në këtë kuptim, poezia e Arapit nuk është vetëm poezi e dashurisë, por edhe poezi e pamundësisë për të sunduar kohën. Sa më shumë që dëshira kërkon të afrohet te përmbushja, aq më e dukshme bëhet varësia e njeriut nga një e ardhme që nuk e përcakton dot vetë. I dashuruari mund ta përfytyrojë rruzullin në pëllëmbën e dorës, por nuk mund të garantojë ardhjen e njeriut që pret. Kjo kundërthënie i jep poezisë forcën e saj emocionale.

Nga pritja intime te ankthi i hapësirës

Te Ismail Kadareja, poezia Pritje e vendos të njëjtin problem në një mjedis tjetër poetik. Në vend të shpërthimit të drejtpërdrejtë të dëshirës, lexuesi përballet me një dhomë, një telefon, abazhurë, një orë dhe përbindësha që qëndrojnë mbi qilim. Këto objekte nuk janë vetëm pjesë të dekorit. Ato marrin pjesë në dramën e pritjes, duke e bërë ankthin të dukshëm përmes sendeve dhe lëvizjeve të tyre të imagjinuara. Telefoni që duket sikur merr gjumë, abazhurët që varen të heshtur, ora që kalon dhe drita që bëhet e keqe, ndërtojnë një hapësirë ku mungesa e së dashurës fillon të ndryshojë edhe kuptimin e sendeve. Dhoma nuk është më një vend neutral. Ajo shndërrohet në pasqyrë të gjendjes së brendshme të atij që pret. Kur pritja zgjatet, sendet duket sikur humbasin funksionin e tyre të zakonshëm dhe fitojnë një prani kërcënuese. Telefoni, i cili pritet të sjellë lajmin ose të mundësojë komunikimin, bie përmbys si një trup i vrarë. Përbindëshat, fillimisht të qetë, fillojnë të lëvizin. Këtu qëndron një dallim i rëndësishëm midis dy poetikave. Arapi e vendos tensionin kryesisht brenda vetëdijes së të dashuruarit dhe e shpreh përmes një dëshire që synon të përshpejtojë universin. Kadareja e shpërndan ankthin në hapësirën përreth, duke e shndërruar dhomën në një skenë ku sendet marrin pjesë në dramën psikologjike. Te i pari, bota duhet të lëvizë më shpejt që e dashura të vijë; te i dyti, bota e vogël e dhomës nis të bëhet e frikshme pikërisht sepse ardhja vonon.

Megjithatë, të dyja poezitë mbështeten në të njëjtin mekanizëm themelor. Pritja e ndryshon perceptimin e kohës dhe të realitetit. Minutat nuk janë më thjesht njësi matëse, por përvoja të ngarkuara emocionalisht. Sendet nuk janë më vetëm sende, ndërsa ardhja e së dashurës nuk është thjesht një takim i zakonshëm. Ajo bëhet ngjarja që mund të rikthejë ekuilibrin e botës së brendshme.

Vargu që „bashkoi“ poetët

Afërsia më e dukshme mes dy poezive shfaqet në formulimin që i vendos ardhjen e së dashurës në qendër të gjithë përjetimit. Te Arapi, „Ti do të vish, e dashur, — si s’do vish“; te Kadareja, „Ti do të vish patjetër të qetësosh gjithçka“. Të dy vargjet e ndërtojnë pritjen mbi një pohim të së ardhmes, por e përdorin atë në mënyra që duhen shqyrtuar veçmas. Te Arapi, ardhja mbart një kundërthënie. Ajo pohohet dhe njëkohësisht vihet në dyshim. Dashuria shfaqet në formën e saj më të pambrojtur, sepse dëshira për të besuar nuk arrin ta zhdukë frikën e mosardhjes. Te Kadareja, përkundrazi, formulimi „patjetër“ synon ta mbyllë hapësirën e dyshimit. Ardhja paraqitet si e sigurt, por kjo siguri fiton kuptimin e saj të plotë nga gjendja e trazuar e dhomës. E dashura pritet jo vetëm si personi që mungon, por si prania që do të mund të qetësojë gjithçka që mungesa ka trazuar.

Kështu, kemi dy mënyra të ndryshme të përballjes me pasigurinë. Arapi e lë dyshimin të dëgjohet brenda vetë vargut, ndërsa Kadareja e zhvendos atë në atmosferën e poezisë. Te i pari, pasiguria shprehet drejtpërdrejt përmes fjalëve; te i dyti, ajo bëhet e prekshme përmes sendeve që humbasin qetësinë e tyre. Në njërin rast, ankthi është pjesë e sintaksës së dëshirës; në tjetrin, ai përhapet në skenografinë e pritjes.

Por përtej dallimeve, ekziston një afërsi që nuk duhet anashkaluar. Të dyja poezitë e ndërtojnë kulmin emocional rreth ardhjes së premtuar të së dashurës. Të dyja e vendosin të ardhmen në një pozicion pothuajse shpëtimtar: ajo që pritet duhet të vijë, sepse ardhja e saj do të ndryshojë gjendjen e tanishme. Në këtë kuptim, vargu i përbashkët nuk është vetëm një formulim i afërt; ai shënon një pikë takimi midis dy mënyrave poetike të organizimit të dëshirës.

Megjithatë, transparenca kritike kërkon të pranojmë se shprehja „ti do të vish“ është, më vete, një ndërtim gjuhësor i zakonshëm. Ajo që e bën krahasimin domethënës nuk është vetëm përsëritja e këtyre fjalëve, por pozicioni që ato zënë në strukturën emocionale të dy poezive, mënyra se si lidhen me pritjen dhe funksioni që marrin në përfundimin e secilës. Ngjashmëria bëhet objekt serioz i analizës kur shihet në tërësinë e veprës, jo kur izolohet si një përputhje mekanike fjalësh.

Prandaj, titulli Vargu që „bashkoi“ poetët duhet kuptuar si një formulim kritik, jo si një pretendim se të dy autorët kanë pasur domosdoshmërisht një marrëdhënie të drejtpërdrejtë krijuese. Vargu i „bashkon“ në hapësirën e leximit krahasues, sepse na detyron të vendosim përballë dy tekste që, megjithëse kanë individualitetin e tyre, prekin një nyjë të përbashkët poetike.

Çfarë mund të thotë kritika dhe çfarë nuk mund të pretendojë?

Pikërisht këtu qëndron arsyeja pse kjo çështje më ka shqetësuar prej vitesh. Në kritikën letrare, një ngjashmëri nuk duhet të fshihet nga respekti për emrin e autorit, por as të shndërrohet menjëherë në një akuzë. Detyra e kritikut është të vendosë tekstet përballë njëri-tjetrit, të dallojë elementet e përbashkëta, të përcaktojë ndryshimet dhe të kërkojë dëshmi aty ku interpretimi afrohet me pretendimin historik.

Për këtë arsye, kronologjia ka rëndësi. Sipas të dhënave të paraqitura këtu, poezia e Fatos Arapit është botuar më 1962. Për të vendosur në mënyrë përfundimtare mbi marrëdhënien historike mes saj dhe poezisë Pritje të Kadaresë, duhet të verifikohet botimi i parë i kësaj të fundit, jo thjesht data e një ribotimi të mëvonshëm. Duhet gjithashtu të kontrollohen tekstet në botimet përkatëse, sepse variante të ndryshme mund të ndikojnë në krahasimin e saktë të formulimeve. Pa këto verifikime, nuk do të ishte profesionale të pohohej se Kadareja e ka marrë vargun nga Arapi, se kemi të bëjmë me ndikim të drejtpërdrejtë apo se njëri autor ka përsëritur qëllimisht tjetrin.

Por kjo rezervë nuk e zvogëlon vlerën e pyetjes kritike. Përkundrazi, e bën atë më të nevojshme. Edhe nëse nuk provohet një marrëdhënie e drejtpërdrejtë ndikimi, mbetet e vlefshme të analizohet mënyra se si dy poetë, në të njëjtën traditë gjuhësore dhe kulturore, e kanë shndërruar pritjen e së dashurës në një dramë të kohës, të vetmisë dhe të dëshirës. Nëse kronologjia dhe dokumentet do të dëshmonin një lidhje më të drejtpërdrejtë, atëherë analiza do të duhej të shkonte një hap më tej. Por ky hap duhet të mbështetet në prova, jo në hamendësime.

Kritika profesionale nuk është gjykatë që jep verdikte mbi autorët. Ajo është një mënyrë për të kuptuar se si krijohet letërsia, si qarkullojnë formulimet poetike dhe si një varg mund të marrë kuptime të ndryshme në duart e dy krijuesve. Në këtë proces, emri i madh nuk mund të jetë mburojë ndaj krahasimit, as ngjashmëria nuk mund të jetë dënim i paracaktuar.

Dy poetë, dy botë dhe një pritje

Fatos Arapi dhe Ismail Kadareja i përkasin dy individualiteteve të rëndësishme të poezisë shqipe. Vlera e tyre nuk qëndron vetëm në temat që kanë trajtuar, por edhe në mënyrën se si e kanë organizuar gjuhën, figurën dhe përvojën njerëzore. Pikërisht për këtë arsye, krahasimi i tyre nuk duhet të përfundojë me një numërim të fjalëve të ngjashme. Ai duhet të tregojë se çfarë ndodh me të njëjtën situatë kur kalon përmes dy vetëdijeve krijuese.

Te Arapi, dëshira për ardhjen e së dashurës shndërrohet në një përpjekje për të lëvizur kohën dhe për të ndryshuar ritmin e botës. Te Kadareja, vonesa krijon një realitet të trazuar, në të cilin sendet e zakonshme fitojnë një ngjyrim kërcënues. Arapi e bën ankthin të flasë përmes kundërthënies së vargut; Kadareja e vendos atë në lëvizjen e heshtur të objekteve. Njëri e përfytyron universin si diçka që mund të rrotullohet në pëllëmbën e njeriut, tjetri e shndërron dhomën në një hapësirë ku edhe telefoni duket sikur ka humbur frymën.

Në të dyja rastet, e dashura e pritur merr një funksion që kapërcen praninë fizike. Ajo bëhet kushti i rikthimit të ekuilibrit. Por pikërisht ky funksion zbulon edhe brishtësinë e atij që pret: njeriu e ka lidhur qetësinë e vet me ardhjen e dikujt tjetër dhe, për sa kohë kjo ardhje mbetet e papërmbushur, bota e tij nuk mund të jetë e plotë. Kjo është arsyeja pse dy poezitë mund të lexohen së bashku pa u shkrirë në njëra-tjetrën. Ngjashmëria nuk e anulon individualitetin e autorëve; përkundrazi, e bën atë më të dukshëm. Sa më afër t’i vendosim tekstet, aq më qartë dallojmë jo vetëm atë që i afron, por edhe atë që i ndan.

Sot, kur të dy poetët janë larguar nga jeta, kjo çështje fiton një domethënie të veçantë. Vdekja e autorëve nuk i mbyll pyetjet mbi veprën e tyre. Përkundrazi, e lë tekstin më të lirë për t’u shqyrtuar, pa ndërhyrjen e pranisë së autorit dhe pa tundimin për ta mbrojtur ose gjykuar atë mbi bazën e marrëdhënieve personale. Letërsia mbetet dhe kërkon lexime që nuk i frikësohen krahasimit.

Si përfundim, ajo që më ka shqetësuar prej vitesh nuk është thjesht ekzistenca e dy vargjeve të afërta, por heshtja e mundshme e kritikës përballë një afërsie që meriton të shqyrtohet. Një kritikë që i shmanget pyetjeve nga frika se mund të prekë emra të mëdhenj nuk e kryen plotësisht detyrën e saj. Por as kritika që ngutet të shpallë ndikim apo huazim pa prova nuk i shërben së vërtetës letrare. Prandaj, Vargu që „bashkoi“ poetët nuk synon të vendosë një autor përballë tjetrit si fitues apo humbës. Synon të hapë një diskutim të argumentuar mbi dy poezi që ndajnë një situatë, një tension dhe një formulim të afërt, por që e zhvillojnë përjetimin përmes mjeteve të ndryshme artistike. Arapi e shpreh pritjen si dëshirë që kërkon të kapërcejë kohën; Kadareja e shfaq atë si ankth që pushton hapësirën. Njëri kërkon ta shpejtojë ardhjen duke vënë në lëvizje rruzullin, tjetri e pret atë si forcën që do të qetësojë gjithçka.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i këtij takimi poetik. Dy autorë, dy botë krijuese, dy mënyra të ndryshme të përjetimit të dashurisë, të lidhura nga një formulim që na fton të pyesim jo vetëm se sa ngjajnë, por edhe se si ndryshojnë. Një varg mund t’i afrojë dy poetë në sytë e lexuesit, por vetëm analiza e ndershme mund të përcaktojë se çfarë do të thotë kjo afërsi, pasi kritika nuk ka për detyrë të ruajë heshtjen rreth pyetjeve të vështira. Ajo ka për detyrë t’i shtrojë ato me guxim, me saktësi dhe me respekt për tekstin. Dhe kur dy poezi na vendosin përpara një afërsie të tillë, heshtja nuk është domosdoshmërisht maturi. Ndonjëherë, ajo është thjesht një mundësi e humbur për të kuptuar më mirë letërsinë.

FRAGMENTE:

Ti do vish, e dashur, — si s’do vish

kur e di se unë ty të pres

duke ndier frymëmarrien e vetë mbrëmjes,

duke ndier frymëmarrjen e vetë pritjes,

duke ndier frymëmarrjen e vetmisë.

Ti do vish, e dashur, – si s’do vish

kur e di që unë po të mundja,

rreth vetvetes rruzullin do të vertitja

si një portokall në dorën time —

të rrjedhë koha shpejt e ti të vish…

(F. ARAPI – „TI DO VISH“ 1962)

Telefoni po merr një sy gjumë para ardhjes sate,

Abazhurët varen të heshtur mbi pritjen.

Përbindëshat mbi qilimin e dhomës dremitin te qetë.

Ora kaloi.

Ti u vonove.

Drita e abazhurëve u bë e keqe.

Si i vrarë telefoni ka rëne permbys, s’merr frymë.

Tani përbindëshat filluan të lëvizin.

Ja, po zgjohen me leshra të kërleshura mbi qilim.

Ti do të vish patjetër të qetësosh gjithçka.

(I. KADARE — „PRITJE“ 1963)