Cafo Boga: A po përpiqet Michael Granoff të bëhet një Harry Fultz i ri?

“Institucionet janë hija e zgjatur e njerëzve.” — Ralph Waldo Emerson

Ndryshe nga AAEF, i cili operonte kryesisht në sferën ekonomike, AADF filloi të përfshihej gjithnjë e më shumë në fusha të lidhura ngushtë me identitetin kombëtar dhe politikat publike, veçanërisht në trashëgiminë kulturore dhe arsim. Projektet në Butrint, Durrës dhe vende të tjera shkaktuan polemika jo sepse zhvillimi nuk ishte i mirëpritur, por sepse shumë shqiptarë filluan të perceptonin se përgjegjësi që tradicionalisht i përkisnin shtetit po formësoheshin gjithnjë e më shumë nga një fondacion privat me autonomi të jashtëzakonshme.

Aura amerikane në Shoqëritë në Tranzicion

Ekziston një fenomen i përsëritur në vendet në zhvillim ose në tranzicion, i cili rrallë diskutohet hapur, por kuptohet gjerësisht në praktikë: individë nga Shtetet e Bashkuara — shpesh me një profil profesional mesatar në vendin e tyre — shkojnë për të kryer detyra të caktuara dhe perceptohen menjëherë si figura me autoritet të jashtëzakonshëm. Vetëm për faktin se janë amerikanë dhe të lidhur me projekte apo misione të mbështetura nga Shtetet e Bashkuara, atyre u atribuohet një status shumë më i madh sesa mandati, apo ekspertiza reale që mund të kenë.

Ky perceptim nuk krijohet gjithmonë nga vetë individët. Shpesh ai është produkt i kushteve lokale: institucione të dobëta, varësi nga mbështetja e jashtme dhe prirja për ta barazuar lidhjen me Perëndimin me kompetencë superiore. Me kalimin e kohës, ky fenomen fillon të turbullojë kufirin mes përgjegjësisë institucionale dhe ndikimit individual. Dy figura — të ndara nga gati një shekull — ilustrojnë këtë fenomen në mënyra të ndryshme: Harry T. Fultz dhe Michael Granoff.

Harry Fultz dhe Ndërtimi i Kapitalit Njerëzor

Kur Harry Fultz mbërriti në Shqipëri në vitet 1920 nën kujdesin e Kryqit të Kuq Amerikan, ai hyri në një vend që i mungonin edhe themelet më bazike institucionale. Misioni i tij nuk ishte të ndërtonte projekte, por të ndërtonte njerëz. Shkolla profesionale që ai themeloi kultivoi disiplinë, aftësi teknike dhe etikë profesionale, duke nxjerrë një brez të aftë të kontribuonte në ndërtimin e shtetit modern shqiptar. Roli i tij ishte kryesisht arsimor dhe operacional, jo politik. Fultz nuk kërkoi ndikim të përhershëm. Ai ndërtoi kapacitete dhe më pas u tërhoq, duke lënë pas njerëz të aftë të vazhdonin atë që ishte krijuar. Trashëgimia e tij nuk u mat me dukshmërinë e ndikimit të tij, por me qëndrueshmërinë e institucioneve dhe njerëzve që ai la pas. Pikërisht për këtë arsye trashëgimia e tij i mbijetoi edhe periudhës komuniste, kur institucioni vazhdoi të funksiononte nën emrin “Politeknikumi 7 Nëntori”, për t’u rikthyer më pas si Instituti Harry Fultz pas rënies së regjimit në vitin 1992.

Dhe ndoshta sfida më e madhe e Shqipërisë sot nuk është mungesa e projekteve, por mungesa e institucioneve mjaftueshëm të forta për ta çuar vendin përpara shumë kohë pasi projektet vetë të kenë përfunduar. Sepse degradimi i një shoqërie fillon kur institucionet bëhen më të dobëta se individët që i kontrollojnë.

AAEF: Një Model i Suksesshëm Tranzicioni

Ajo që shpesh anashkalohet në diskutimet publike është fakti se Fondi Shqiptaro-Amerikan i Ndërmarrjeve (AAEF) dhe Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF) nuk ishin e njëjta organizatë, edhe pse njëri evoluoi nga tjetri. Kuptimi i këtij dallimi është thelbësor për të kuptuar si sukseset ashtu edhe polemikat që pasuan. AAEF u krijua në fillim të viteve 1990 si pjesë e përpjekjeve të qeverisë amerikane pas Luftës së Ftohtë për të ndihmuar tranzicionin e Evropës Lindore drejt demokracisë dhe ekonomisë së tregut. Ndryshe nga programet tradicionale të ndihmës, ai u konceptua si një institucion investimesh i pavarur, i financuar me fonde publike amerikane, por i menaxhuar me mbikqyrje profesionale të izoluar nga politika e përditshme. Bordi origjinal i Drejtorëve u emërua nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara dhe përbëhej nga profesionistë shumë të respektuar, ndër të cilët unë isha i vetmi anëtar me origjinë shqiptare. Në shumë drejtime, AAEF rezultoi jashtëzakonisht i suksesshëm. Ai investoi në sektorë kyç të ekonomisë shqiptarë në zhvillim, promovoi standarde moderne biznesi dhe ndihmoi në krijimin e institucioneve që më vonë u bënë shtylla të infrastrukturës financiare të vendit. Ndër sukseset më të rëndësishme ishte krijimi i Bankës Amerikane të Shqipërisë, e cila më vonë iu shit Intesa Sanpaolo për afërsisht 157 milionë dollarë. Edhe më e rëndësishme ishte se AAEF solli praktika menaxheriale dhe kontrolle të brendshme që reflektonin standardet e ekonomive të zhvilluara perëndimore.

AADF dhe Humbja e Mbështetjes Institucionale

Kur mandati investues i AAEF përfundoi, Bordi krijoi AADF si një fondacion trashëgimie për të vazhduar mbështetjen e zhvillimit të Shqipërisë përmes një axhende më të gjerë të fokusuar në arsim, sipërmarrje, zhvillim lidershipi, turizëm kulturor dhe eko-turizëm. Pikërisht këtu institucioni hyri në një territor shumë më kompleks. Një dallim kritik mes AAEF dhe AADF është se ky i fundit nuk operonte më nën të njëjtin kuadër institucional dhe mbikqyrës që kishte karakterizuar modelin origjinal të Enterprise Fund. AAEF ishte krijuar si pjesë e një strategjie të qartë të qeverisë amerikane, të lidhur me tranzicionin demokratik dhe ekonomik pas Luftës së Ftohtë, dhe funksiononte brenda një strukture të lidhur ngushtë me USAID-in dhe objektivat më të gjera të politikës së jashtme amerikane. AADF, ndërkohë, evoluoi ndryshe. Edhe pse lindi si institucion trashëgimie i AAEF dhe ruajti prestigjin e origjinës së tij amerikane, marrëdhënia operative me USAID-in u bë gradualisht më e zbehtë dhe më indirekte. Me kalimin e kohës, ndërsa Fondacioni u bë financiarisht i pavarur dhe institucionalisht autonom, mbikëqyrja e jashtme duket se u reduktua ndjeshëm. Ky proces u thellua edhe më shumë kur vetë USAID kaloi nëpër ristrukturime institucionale dhe u integrua gjithnjë e më tepër nën ombrellën strategjike të Departamentit Amerikan të Shtetit. Çfarëdo lidhjeje apo mbikqyrjeje joformale që mund të kishte ekzistuar dikur mes AADF dhe USAID, të paktën nga jashtë, duket se pothuajse u zhduk. Megjithatë, në Shqipëri AADF vazhdoi të perceptohej jo thjesht si një fondacion i pavarur, por efektivisht si “amerikanët”. Në një vend ku iniciativat e mbështetura nga Amerika mbartin peshë të jashtëzakonshme politike dhe institucionale, ky perceptim i dha Fondacionit një nivel ndikimi dhe deferencë shumë më të madh sesa ai i një organizate të zakonshme private, edhe pse ai nuk funksiononte më nën të njëjtin kuadër që kishte përcaktuar fillimisht AAEF.

Trashëgimia Kulturore dhe Çështja e Pronësisë Kombëtare

Ndryshe nga AAEF, i cili operonte kryesisht në sferën ekonomike, AADF filloi të përfshihej gjithnjë e më shumë në fusha të lidhura ngushtë me identitetin kombëtar dhe politikat publike, veçanërisht në trashëgiminë kulturore dhe arsim. Projektet në Butrint, Durrës dhe vende të tjera shkaktuan polemika jo sepse zhvillimi nuk ishte i mirëpritur, por sepse shumë shqiptarë filluan të perceptonin se përgjegjësi që tradicionalisht i përkisnin shtetit po formësoheshin gjithnjë e më shumë nga një fondacion privat me autonomi të jashtëzakonshme. Transformimi i Piramidës në Tiranë u bë simbol i këtij debati më të gjerë. E ndërtuar fillimisht si muze për Enver Hoxhën, struktura mund të ishte shndërruar në një institucion serioz që do të dokumentonte kompleksitetin e plotë të periudhës komuniste shqiptare, arritjet, dështimet dhe koston njerëzore të regjimit, duke shërbyer njëkohësisht si qendër edukimi dhe atraksion turistik me rëndësi kombëtare. Në vend të kësaj, ajo u kthye në një hapësirë moderne rekreative dhe teknologjike. Disa e panë këtë si progres; të tjerë si një mundësi të humbur për reflektim historik. Në thelb, debati zbuloi një pyetje shumë më të thellë: si zgjedh Shqipëria të përballet me të kaluarën e saj.

Arsimi dhe Bujqësia: Modernizim Pa Themele

Një model i ngjashëm u shfaq edhe në arsim. Ndërsa disa iniciativa të mbështetura nga AADF sollën ide të vlefshme dhe modele të suksesshme ndërkombëtare, të tjera dukeshin të shkëputura nga realiteti institucional shqiptar. Teknologjitë e avancuara dhe metodologjitë e importuara mund të duken mbresëlënëse, por qëndrueshmëria e tyre afatgjatë bëhet e dyshimtë në një sistem që ende lufton me infrastrukturë bazike, standarde të paqëndrueshme dhe kapacitete të kufizuara institucionale. Shqipëria sot ka më shumë universitete, më shumë programe dhe më shumë diploma se kurrë më parë, por vazhdon të humbasë shumë nga të rinjtë e saj më të talentuar. Arsimi rrezikon të kthehet gjithnjë e më shumë në një sistem certifikimi sesa formimi. I njëjti kontradiktë është e dukshme edhe në bujqësi. Për dekada me radhë, USAID dhe programe të ngjashme investuan shumë në trajnimin e fermerëve, asistencën teknike, financimet dhe iniciativat modernizuese. Disa projekte prodhuan rezultate konkrete, por vetë sektori mbetet i fragmentuar, dobët i integruar në treg dhe me mungesë infrastrukture përpunuese dhe shpërndarëse. Mësimi i metodave të avancuara në një sistem strukturalisht të dobët mund të japë vetëm rezultate të kufizuara. Nuk mund të instalosh sisteme të sofistikuara teknologjike në një shtëpi me çati që pikon dhe pa ngrohje apo ftohje bazike. Pa themele të forta, zhvillimi rrezikon të jetë i përkohshëm dhe jo transformues. Sepse asnjë shoqëri nuk mund të modernizohet vërtet kur pamja ecën më shpejt se realiteti institucional.

Trashëgimia e Harry Fultz mbijetoi sepse ai ndihmoi në krijimin e njerëzve më të fortë, standardeve profesionale më të larta.Modeli modern i zhvillimit i përfaqësuar nga AADF ka prodhuar projekte, investime dhe iniciativa të dukshme, disa prej të cilave pa dyshim kanë vlerë. Por pyetja më e vështirë është nëse këto përpjekje e kanë forcuar pavarësinë institucionale të Shqipërisë në të njëjtën masë, apo nëse pa dashje kanë përforcuar një kulturë varësie nga ndikimi i përqendruar, strukturat e jashtme dhe afërsia politike.

Qeverisja, pushteti dhe besimi Institucional

Këto çështje çojnë në mënyrë të pashmangshme tek pyetja e qeverisjes. Me evoluimin e AADF, vazhdimësia e lidershipit u shtri për dekada të tëra. Stabiliteti dhe memoria institucionale kanë vlerën e tyre, veçanërisht në vende të karakterizuara nga paqëndrueshmëri politike, por vazhdimësia pa rinovim të dukshëm krijon perceptimin se institucionet po personalizohen në vend që të institucionalizohen. Me kalimin e kohës, AADF zhvilloi marrëdhënie gjithnjë e më të afërta me qeveritë, veçanërisht gjatë administratës së Edi Ramës. Bashkëpunimi mes qeverive dhe institucioneve zhvillimore është natyror dhe shpesh i nevojshëm. Por në një vend ku besimi publik ndaj institucioneve mbetet i brishtë dhe akuzat për korrupsion dominojnë diskursin politik, afërsia e tepërt mes fondacioneve të pavarura dhe pushtetit politik ngjall në mënyrë të pashmangshme skepticizëm. Kjo sfidë bëhet edhe më e vështirë në mjedise politike ku përqendrimi i tepruar i pushtetit dobëson pavarësinë institucionale dhe dekurajon pluralizmin e vërtetë intelektual dhe profesional.

Dallimi midis trashëgimisë dhe ndikimit

Mbi të gjitha, Shqipëria duhet të rindërtojë besimin se institucionet i përkasin publikut, jo partive politike, interesave private apo individëve me ndikim, pavarësisht sa të lidhur apo me qëllime të mira mund të jenë. Dhe pikërisht këtu krahasimi mes Harry Fultz dhe modelit modern të zhvillimit bëhet më domethënës. Trashëgimia e Harry Fultz nuk u mat me numrin e projekteve që ndërtoi, me shumën e parave të investuara apo me dukshmërinë e ndikimit të tij. Trashëgimia e tij mbijetoi sepse ai ndihmoi në krijimin e njerëzve më të fortë, standardeve profesionale më të larta dhe institucioneve më të qëndrueshme. Modeli modern i zhvillimit i përfaqësuar nga AADF ka prodhuar projekte, investime dhe iniciativa të dukshme, disa prej të cilave pa dyshim kanë vlerë. Por pyetja më e vështirë është nëse këto përpjekje e kanë forcuar pavarësinë institucionale të Shqipërisë në të njëjtën masë, apo nëse pa dashje kanë përforcuar një kulturë varësie nga ndikimi i përqendruar, strukturat e jashtme dhe afërsia politike. Ky është standardi me të cilin duhet të gjykohet çdo model zhvillimi. Gati një shekull më parë, Shqipëria pati fatin të përfitonte nga individë që kuptonin se zhvillimi i vërtetë fillon me njerëzit dhe institucionet. Ky mësim mbetet po aq aktual sot sa ishte atëherë. Dhe ndoshta sfida më e madhe e Shqipërisë sot nuk është mungesa e projekteve, por mungesa e institucioneve mjaftueshëm të forta për ta çuar vendin përpara shumë kohë pasi projektet vetë të kenë përfunduar. Sepse degradimi i një shoqërie fillon kur institucionet bëhen më të dobëta se individët që i kontrollojnë.