Prof. Dr. Qemal Lame: Marrëveshja zgjatet, Tramp dhe Irani shprehen për fitore

Në Amerikë, festimet për  80-vjetorin e lindjes së presidentit Donald Trump ishin ende në kulmin e tyre. Negociatorët e Teheranit pritën deri pas mesnatës sipas orës iraniane për të pohuar se nuk kishin arritur marrëveshjen me Shtetet e Bashkuara.  Trump njoftoi përfundimin e marrëveshjes. “Anije të botës, ndizni motorët tuaj”, shkroi ai në platformën e tij, TruthSocial. Dokumenti do të nënshkruhet në Gjenevë të premten. Sipas marrëveshjes, transporti tregtar në Ngushticën e Gjibraltarit do të rivendoset plotësisht brenda 30 ditëve. Në këmbim, SHBA-të do të heqin bllokadën e porteve iraniane dhe do t’i lejojnë Iranit të shesë naftë pa sanksione gjatë negociatave bërthamore që kanë filluar. Të dy vendet kanë negociuar marrëveshjen kornizë për më shumë se dy muaj, e cila tani, për momentin, i jep fund një lufte që ka prekur të gjithë botën.  Në Uashington, mbizotëron skepticizmi: Ngushtica e Hormuzit, një pengesë e rëndësishme për tregtinë globale, po rihapet një rrugë ujore që nuk ishte mbyllur as para luftës. Ky është sigurisht një këndvështrim i thjeshtëzuar i gjërave, një këndvështrim që tani po përhapet nga kundërshtarët e Donald Trump në Uashington. Presidenti me siguri mund të tregojë faktin se Irani është dobësuar sot. Kur ai nisi luftën më 28 shkurt, ende flitej për ndryshimin e regjimit dhe “çlirimin e popullit iranian”. Populli iranian nuk ka arritur atë që pritej. Represioni në vend, në fakt, është intensifikuar. Po ndryshimi i regjimit? Presidenti po punon me fakte alternative, duke pretenduar thjesht se ka ndodhur: njerëzit me të cilët ai po merret tani janë shumë më të arsyeshëm. Por e gjithë lidershipi përbëhet nga njerëz që kanë qenë aktivë në pozicione pushteti për dekada të tëra.

Khamenei u zëvendësua nga Khamenei

Trump kishte urdhëruar vrasjen e Udhëheqësit Suprem Ali Khamenei dhe disa zyrtarëve të tjerë të lartë nga aparati shtetëror dhe Garda Revolucionare në një sulm me prerje koke të kryer nga forcat izraelite me ndihmën e inteligjencës amerikane në ditën e parë të luftës, duke detyruar kështu një ndryshim në udhëheqje. Megjithatë, regjimi mbetet në pushtet. Duke emëruar djalin e Khameneit, Mujtaba, si pasardhës të tij, kjo sinjalizoi vazhdimësinë maksimale. Sistemi i qeverisjes së Republikës Islamike nuk ka ndryshuar; në rastin më të mirë, ka pasur një zhvendosje të pushtetit drejt Gardës Revolucionare. Trump ka pohuar vazhdimisht se ushtria iraniane është shkatërruar. Megjithatë, Teherani ka demonstruar vazhdimisht se është ende i aftë të sulmojë bazat amerikane në rajon dhe fqinjët e tij arabë me dronë dhe raketa dhe të qëllojë raketa drejt Izraelit. Lidhur me raketat: Marrëveshja paraprake midis Iranit dhe SHBA-së nuk përmend asnjë kufizim në programin e raketave balistike, edhe pse Trump kishte akuzuar vazhdimisht paraardhësit e tij Barack Obama dhe Joe Biden se kishin bërë “marrëveshjen më të keqe në histori” me marrëveshjen bërthamore të vitit 2015, jo vetëm në lidhje me programin bërthamor iranian. Ai gjithashtu i akuzoi ata për injorimin e programit të raketave dhe përhapjen e terrorit nga milicitë e përfaqësuara nga Teherani në rajon – një vlerësim i ndarë nga ata jashtë kampit Trump. Një pikë thelbësore në këtë kontekst do të jetë gjithashtu lirimi i aseteve të ngrira të huaja iraniane, një aspekt për të cilin Trump e kishte kritikuar më parë edhe Obamën. Kur dhe në çfarë kushtesh SHBA-të i kanë premtuar Iranit lirimin e këtyre fondeve mbeti e paqartë të hënën. Në deklaratën e tij fillestare mbi marrëveshjen bërthamore të Iranit, Trump madje përmendi programin raketor iranian si një arsye kryesore për operacionin ushtarak. Në kundërshtim me vlerësimin e Agjencisë Amerikane të Inteligjencës së Mbrojtjes (DIA), ai pretendoi se raketat iraniane mund të “arrijnë së shpejti në kontinentin amerikan”. Trump njoftoi se Amerika do të “fshijë” plotësisht prodhimin e raketave iraniane. Megjithatë, një analizë nga CIA, e cituar nga Washington Post në maj, arriti në përfundimin se Irani ende zotëronte 70 përqind të rezervave të tij të raketave para luftës dhe rreth 75 përqind të sistemeve të tij të lëshimit të lëvizshëm. Trump nënvlerësoi rezistencën e forcave të armatosura iraniane, të cilat ishin përgatitur për një luftë asimetrike me Amerikën për dekada të tëra. Për të mbrojtur arsenalin e tyre të raketave, ata ndërtuan objekte nëntokësore prodhimi dhe lëshimi, të cilat vetë Teherani i quan me krenari “qytete raketash”.

Armët bërthamore

Sa i përket negociatave, ende nuk mund të merret një vendim përfundimtar, pasi ato sapo kanë filluar me nënshkrimin e “Memorandumit të Mirëkuptimit”. Megjithatë, premtimi i paqartë i Iranit për të mos ndjekur armë bërthamore – një deklaratë që regjimi e ka përfshirë edhe në një fetva fetare në të kaluarën – është pritur me skepticizëm, madje edhe brenda kampit republikan në Kongres. Agjencia shtetërore e lajmeve Fars theksoi gjithashtu se memorandumi i mirëkuptimit nuk përbën ndonjë angazhim të ri në lidhje me programin bërthamor. Në Uashington, shumë politikanë dhe ekspertë të Iranit presin që Teherani të luajë me kohë, siç ka bërë në vitet e kaluara, duke zvarritur në thelb zgjatjet duke ditur se Trump nuk ka interes në një kthim të armiqësive para zgjedhjeve të Kongresit në vjeshtë. Nëse Teherani do të vendosë vërtet ta braktisë programin e tij bërthamor përgjithmonë është në dyshim, pasi regjimi gjithmonë e ka paraqitur atë si një çështje sovraniteti kombëtar. Dhe lufta e fundit kundër SHBA-së dhe Izraelit sa ka amplifikuar thirrjet për frenim bërthamor në Teheran. Lufta ka të ngjarë të mos e ketë kthyer prapa programin bërthamor. Për Iranin, është tashmë një sukses që Trump u detyrua të pranonte që negociatat bërthamore u shtynë në një fazë të dytë. Vetëm kjo duhet ta bëjë të vështirë nxjerrjen e lëshimeve të mëtejshme nga Teherani, sepse Amerika po heq dorë paraprakisht nga një armë kyçe negociuese: bllokada e porteve iraniane. Për më tepër, nuk ka asnjë tregues se Teherani do të lëvizë në këtë çështje përtej asaj që Trump mund të kishte qenë në gjendje të arrinte edhe pa luftën. Vetëm disa ditë para fillimit të operacionit ushtarak, Ministri i Jashtëm Abbas Araghchi u takua me të Dërguarin Special Steve Witkoff dhe dhëndrin e Trump, Jared Kushner, në Gjenevë për negociata. Gjithashtu nuk ka prova se programi bërthamor është penguar nga lufta e fundit. Në luftën 12-ditore të vitit 2025, Izraeli dhe SHBA-të bombarduan masivisht objektet bërthamore në Natanz, Fordow dhe Isfahan. Sipas inteligjencës amerikane në atë kohë, kjo e zgjati kohën që do të duhej për të zhvilluar një bombë bërthamore nga tre në gjashtë muaj në nëntë deri në dymbëdhjetë muaj. Ky afat kohor nuk është zgjatur nga sulmet e fundit izraelite ndaj pjesëve të programit bërthamor, sipas një vlerësimi aktual të inteligjencës të cituar nga Reuters. Trump thuhet se iu paraqitën opsione ushtarake në muajt e fundit për të kapur ose shkatërruar uraniumin shumë të pasuruar në Iran. Ai vetë tha se e konsideronte një mision të tillë shumë të rrezikshëm.

Regjimi në Teheran flet për fitore

Regjimi është dobësuar kryesisht ekonomikisht. Izraeli shkatërroi pjesë të industrisë së çelikut dhe petrokimisë, të cilat janë ndër burimet e tij më të rëndësishme të valutës së huaj. Edhe para luftës, inflacioni i lartë kishte kontribuar në protestat më të mëdha masive që nga viti 2009. Situata ekonomike e popullit e përkeqësuar në mënyrë dramatike. Megjithatë, regjimi ndihet i forcuar sepse një brez i ri oficerësh të Gardës Revolucionare tani mund të endë mitin amerikan të fitores. Ai bazohet në sfidimin e një përpjekjeje për grusht shteti nga ushtria më e fuqishme në botë. Në politikën e jashtme, këta oficerë gjithashtu mund të tregojnë se ata kanë bërë më shumë për të minuar besimin e Shteteve të Gjirit në Amerikë sesa brezi themelues i revolucionit ishte në gjendje të bënte. Miratimi përfundimtar i marrëveshjes do të jetë një lehtësim për SHBA, Iranin dhe gjithë botën arabe e do të ndikojë pozitivisht në gjeopolitikën e ekonominë botërore.