Çfarë duhet të ndryshojnë udhëheqësit e rinj dhe cilat gabime nuk duhet të përsërisin kurrë

Nga Cafo Boga, Master i Shkencave në Diplomaci

Nju Jorku i ofroi Edi Ramës një tribunë ndërkombëtare dhe mikpritjen e mbështetësve në diasporë. Tirana e përball me pyetje ende pa përgjigje për korrupsionin, besimin publik dhe përgjegjësinë e atyre që u është besuar pushteti. Cilit portret të Shqipërisë duhet t’i besojnë shqiptarët? Përgjigjja duhet kërkuar te mënyra si qeveriset vendi dhe si jetojnë qytetarët e tij.

Gjatë vizitës për Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, Rama iu drejtua udhëheqësve botërorë dhe takoi komunitetin shqiptar në Nju Jork. [10–11] Sipas meje, paraqitja e arritjeve të Shqipërisë krijoi një tablo tepër qetësuese, pa u përballur sa duhet me dështimet e qeverisjes. Mikpritja jashtë vendit tregon se ndikimi i tij shtrihet përtej Shqipërisë, ndërsa protestat në vend shprehin pakënaqësi të thellë.

Deklarata në aeroport, pas kthimit në Tiranë, e riktheu në vëmendje çështjen e llogaridhënies. [12] Secili duhet të përgjigjet para ligjit për veprimet e veta. Por përgjegjësia ligjore individuale nuk e shuan përgjegjësinë politike të kryeministrit për emërimet, mbikëqyrjen dhe veprimtarinë e administratës së tij. Një udhëheqës nuk mund t’i përvetësojë sukseset e qeverisë dhe të distancohet nga çdo dështim. Për mua, temat e shumta dhe toni mbrojtës i fjalës së tij tingëlluan pothuajse si një lamtumirë; ky është një perceptim politik, jo parashikim i largimit të tij.

Prandaj, ky artikull i drejtohet brezit politik që do të vijë më pas. E ardhmja e Shqipërisë varet nga aftësia e udhëheqësve të rinj për t’i kuptuar dështimet që trashëgojnë dhe për të penguar përsëritjen e tyre.

Besoj se rendi politik i deritanishëm në Shqipëri po i afrohet perëndimit. Pavarësisht nëse udhëheqësit largohen shpejt apo qëndrojnë më gjatë, vendi duhet të përgatitet për atë që vjen. Ndërrimi i përkatësisë politike nuk dëshmon besueshmëri demokratike dhe drejtuesit e sotëm të opozitës nuk sjellin automatikisht ripërtëritje.

Brezi i ri duhet të ndryshojë mënyrën si ushtrohet pushteti, si shpërndahen mundësitë dhe si i kërkohet llogari qeverisë. Çfarë demokracie do të ndërtojë Shqipëria?

Liria dhe aftësia për të qeverisur

Demokracitë mund të zgjedhin sisteme të ndryshme zgjedhore, organizimi parlamentar dhe ndarjeje të pushtetit vendor. Parimet themelore mbeten konkurrenca e mirëfilltë politike, barazia qytetare, liria e shprehjes dhe e organizimit, drejtësia e pavarur dhe kalimi paqësor i pushtetit.

Shumica zgjedhore jep mandat për qeverisje, kurrë për kapjen e shtetit, ndëshkimin e kritikëve apo paprekshmërinë e udhëheqësve. Të drejtat e pakicës duhet të mbrohen edhe pas fitores së shumicës.

Shqipëria ka nevojë për drejtësi në kohë dhe shërbime të besueshme, me personel të aftë dhe buxhete realiste. Një Zyrë e Menaxhimit dhe Buxhetit, e ngjashme me institucionin amerikan, mund të forcojë bashkërendimin, kontrollin e shpenzimeve dhe zbatimin e politikave.

Pushteti llogaridhënës duhet të shoqërohet me administrim efektiv. Qytetarët duhet të marrin leje, kujdes mjekësor dhe mbrojtje ligjore pa ndërmjetës politikë.

Kjo nis brenda partive, me përzgjedhje transparente të kandidatëve, deklarim të financave, zgjedhje të mirëfillta të brendshme dhe pranim të kritikës. Një drejtues më i ri në krye të një makinerie politike personale sjell pak ndryshim.

Gabimet që nuk duhen përsëritur

Tranzicioni i nisur më 1991 krijoi konkurrencë politike, por nuk garantoi vazhdimisht institucione të paanshme. Përgjegjësitë ndryshojnë nga një qeveri te tjetra, por dështimet e përsëritura përfshijnë trajtimin e fitores zgjedhore si pronësi mbi shtetin, zëvendësimin e profesionistëve me besnikë, ndërtimin e partive rreth personaliteteve dominuese dhe ngatërrimin e miratimit të ligjeve me zbatimin e reformave.

Shembja e skemave piramidale më 1997 nxori në pah mbikëqyrjen e pamjaftueshme financiare dhe humbjen e besimit publik. Kthimi i pazgjidhur i pronave dhe konfliktet e pronësisë paralajmërojnë kundër ndryshimit ekonomik pa të drejta e mjete të sigurta mbrojtjeje ligjore. Bojkotet dhe përplasjet institucionale kanë dobësuar negociimin dhe llogaridhënien.

Udhëheqësit e rinj duhet t’i refuzojnë këto praktika edhe kur ua kërkojnë mbështetësit e tyre. Ndërrimi i përfituesve të klientelizmit nuk e ripërtërin demokracinë.

Si dallohet largimi nga parimet demokratike

Demokracia mund të dobësohet edhe kur zgjedhjet vazhdojnë. Steven Levitsky dhe Lucan Way shpjegojnë se autoritarizmi konkurrues ruan garën reale, ndërsa pushtetarët përdorin institucionet shtetërore për t’i vënë kundërshtarët në pozita të pafavorshme. [1]

Shenjat paralajmëruese përfshijnë hakmarrjen politike ndaj punonjësve publikë, përdorimin e burimeve shtetërore në dobi të partisë, kontratat që shpërblejnë besnikërinë, trysninë mbi mediat dhe hetimet që rëndojnë mbi kritikët ndërsa institucionet mbrojnë aleatët.

Llogaridhënia mbështetet në prova, standarde të paanshme dhe proces të rregullt ligjor. Mbrojtja e politikanëve të fuqishëm e dobëson demokracinë, sikurse ndjekja penale për të heshtur kundërshtimin.

Vlerësimi i ODIHR-it për zgjedhjet e majit 2025 njohu garën konkurruese dhe administrimin profesional, por dokumentoi kushte të pabarabarta, keqpërdorim të burimeve publike dhe raportime për frikësim e presion ndaj punonjësve publikë. [2] Këto gjetje kërkojnë reforma që zbatohen realisht.

Udhëheqësit e rinj duhet të pranojnë kontrollin publik që në ditën e parë. Shtyrja e garancive demokratike deri pas një shpëtimi kombëtar të premtuar hap rrugën për abuzimet që pretendojnë se kundërshtojnë.

Një ekonomi që u jep qytetarëve të ardhme

Demokracia nuk sjell automatikisht mirëqenie. Kina dëshmon se një qeverisje autoritare mund të arrijë rritje të madhe ekonomike: vlerësimi i Bankës Botërore më 2022 regjistroi afro 800 milionë njerëz që kishin dalë mbi pragun e varfërisë ekstreme të përdorur atëherë. [3]

Ky sukses nuk e bën autoritarizmin një formulë të besueshme zhvillimi. Studimi i Daron Acemoglu-t dhe kolegëve gjeti ndikim pozitiv afatgjatë të demokratizimit në të ardhurat për frymë, të shoqëruar me më shumë investime, arsimim dhe shëndet. [4] Këto prirje të përgjithshme nuk ofrojnë garanci për Shqipërinë.

Liria meriton mbrojtje si vlerë më vete; mundësitë ekonomike i ndihmojnë qytetarët ta ushtrojnë atë të pavarur.

Raporti i Departamentit të Shtetit për Klimën e Investimeve, i shtatorit 2026, jep një vlerësim shqetësues. Pavarësisht kushteve të qëndrueshme makroekonomike dhe rritjes prej 3,7 për qind më 2025, ai evidenton korrupsion të përhapur, krim të organizuar, pastrim parash, konkurrencë të shtrembëruar, produktivitet të ulët dhe emigrim të punonjësve të kualifikuar. Sipas të dhënave paraprake, pasuritë e paluajtshme tërhoqën 34 për qind të flukseve hyrëse të investimeve të huaja. [8] Rritja ekonomike nuk mund të përligjë institucione që lejojnë pasurinë e paligjshme dhe privilegjet politike të dëmtojnë sipërmarrjen e ndershme.

Shqipërisë i duhen kapacitete prodhuese përtej turizmit dhe ndërtimit: bujqësi e përpunim konkurrues, industri prodhuese, teknologji dhe shërbime të specializuara. Turizmi duhet të mbështesë furnizuesit vendas dhe të ardhurat gjatë gjithë vitit; infrastruktura të lidhë sipërmarrjet me tregjet; arsimi të përgatisë njerëzit për punësim dhe sipërmarrje.

Regjimi i investimeve strategjike kërkon shqyrtim rrënjësor. Shumica e projekteve të miratuara u kanë shkuar shoqërive vendase të turizmit, ndërsa investitorët perceptojnë përparësi për bizneset me lidhje politike. [8] Statusi i dhënë për zhvillim nuk duhet të sigurojë qasje të privilegjuar në tokë, përjashtime tatimore apo mbështetje publike. Përzgjedhja, financimi dhe përfitimi publik kërkojnë shqyrtim të pavarur.

Stimujt strategjikë, koncesionet dhe partneritetet publike-private kërkojnë procedura konkurruese, vlerësim të pavarur, kontrata publike dhe deklarim të angazhimeve fiskale afatgjata. Lehtësitë tatimore duhet të sjellin vende të reja pune, aftësi dhe përfitim publik. Sipërmarrjet e vogla kanë nevojë për qasje të barabartë në financim dhe prokurim.

Mbrojtja e tokës për brezat e ardhshëm

Shqipëria duhet të mirëpresë investime prodhuese duke ruajtur tokën publike strategjike. Mbështes qiradhënien deri në 99 vjet, kur është e përshtatshme, me të drejta të sigurta zhvillimi dhe shfrytëzimi, ndërsa toka mbetet pronë publike shqiptare. Afati duhet t’i përshtatet projektit; 99 vjet të jenë kufiri maksimal, jo një e drejtë automatike.

Raporti përmend qiradhënien e tokës bujqësore deri në 99 vjet për investitorët e huaj, por vëren se shoqëritë me pronësi të huaj të regjistruara në Shqipëri mund të blejnë tokë bujqësore. [8] Garancitë duhet të mbulojnë pronarët përfitues dhe shmangien e kufizimeve përmes shoqërive vendase, përfshirë përfitues vendas që kërkojnë kontroll të privilegjuar mbi pasuritë publike.

Qiraja duhet të sjellë të ardhura të vazhdueshme, të vlerësuara drejt, të indeksuara me inflacionin dhe të rivlerësuara periodikisht. Kalimi i të drejtave, nënqiradhënia dhe ndryshimi i pronësisë kontrolluese duhet të kërkojnë miratim paraprak shtetëror sipas kritereve publike. Kontratat duhet të përcaktojnë afate investimi, detyrime mjedisore, masa për braktisje ose shkelje të rënda, si dhe fatin e ndërtimeve e rikthimin e gjendjes së pronës në mbarim të afatit. Qiratë simbolike dhe kushtet e dobëta mund të humbasin vlerën publike që marrëveshja pretendon të mbrojë.

Shqipëria duhet të shqyrtojë ndalimin kushtetues të tjetërsimit të përhershëm të tokës publike strategjike dhe pasurive natyrore të përcaktuara qartë. Një ndalim më i gjerë i shitjeve blerësve të kontrolluar nga të huajt meriton debat publik dhe vlerësim të të drejtave pronësore, traktateve dhe detyrimeve të anëtarësimit në BE. Mbrojtja duhet të respektojë pronarët privatë shqiptarë dhe pretendimet e ligjshme për kthim pronash, me tenderë transparentë, vlerësime të pavarura, kontrata publike dhe mbikëqyrje efektive.

Zhvillimi urban duhet t’i nënshtrohet të njëjtit kriter të interesit publik. Sipas meje, shumimi i kullave në Tiranë po cenon identitetin e qytetit dhe po rëndon rrugët, hapësirat publike dhe infrastrukturën. Projektet e mëdha kërkojnë vlerësime të besueshme për trafikun, ndotjen, shërbimet infrastrukturore dhe trashëgiminë, konsultim të mirëfilltë me qytetarët dhe transparencë të lejeve e financimit. Një kryeqytet modern duhet të ofrojë lëvizje të sigurt, shërbime të arritshme dhe jetë të përditshme më cilësore.

Të drejta që zbatohen në praktikë

Pasiguria e pronësisë sjell kosto të qëndrueshme njerëzore dhe ekonomike. Duke cituar Komisionin Evropian, raporti thotë se rreth 80 për qind e të dhënave kadastrale të regjistruara më parë kërkojnë verifikim dhe përshkruan korrupsion të përhapur në regjistrimin dhe procedurat e titujve të pronësisë. [8] Digjitalizimi i informacionit të pasigurt nuk garanton pronësi. Kthimi, kompensimi dhe shpronësimi kërkojnë procedura transparente dhe mbrojtje gjyqësore në kohë. Investimet duhet të respektojnë pretendimet e pazgjidhura dhe pronarët e ligjshëm.

Raporti njeh punën e SPAK-ut dhe përparimin në rikuperimin e pasurive, por evidenton çështje të prapambetura në gjykata dhe zbatim të dobët të kontratave. [8] Institucionet e pavarura kundër korrupsionit kanë nevojë për mbrojtje e burime, llogaridhënie të vazhdueshme përtej përkatësive politike dhe kapacitete më të mëdha gjyqësore në shërbim të qytetarëve, punonjësve dhe bizneseve.

Investitorët raportojnë ndryshime të shpeshta fiskale dhe afate konsultimi që nuk respektohen rregullisht. [8] Qeveria duhet të publikojë propozimet, të shpjegojë si kanë ndikuar komentet në vendime dhe të lejojë afate të arsyeshme përshtatjeje.

Suksesi duhet matur edhe përmes të ardhurave reale mediane, punësimit prodhues, sigurisë ekonomike të familjeve dhe mundësive për të rinjtë, krahas prodhimit kombëtar. Rritja ka pak kuptim për qytetarët që nuk shohin arsye për të qëndruar.

Mësimet nga Koreja e Jugut dhe Tajvani

Në shkrimin «Pse shtetet e mirëqenies e shpëtojnë demokracinë», Joseph Wong përshkruan si zgjerimi i mbrojtjes sociale në Korenë e Jugut dhe Tajvan ndihmoi në zbutjen e pabarazisë dhe forcimin e qëndrueshmërisë demokratike, ndërsa demokratizimi nxiti zgjerimin e kësaj mbrojtjeje. [5]

Shqipëria nuk mund t’i kopjojë mekanikisht këto përvoja. Shpenzimet sociale, të vetme, nuk pengojnë dobësimin e demokracisë dhe zhvillimi i mëparshëm autoritar nuk provon se liria duhet të presë.

Demokracia merr përmbajtje kur institucionet i mbrojnë qytetarët nga pasiguria. Shëndetësia, arsimi, pensionet dhe ndihma gjatë papunësisë ulin varësinë nga patronët dhe mundësojnë pjesëmarrjen. Siguria e qytetarëve si përparësi qeverisëse duhet të përfshijë mbrojtjen e të drejtave që në fillim.

Shqipërisë i duhen kujdes parësor shëndetësor i besueshëm, shkolla efektive dhe mundësi formimi profesional, kujdes i përballueshëm për fëmijët, mbrojtje e përshtatshme në pleqëri dhe mbështetje gjatë kalimit nga një punë në tjetrën. Zgjerimi duhet të përputhet me të ardhurat dhe kapacitetet administrative. Prokurimi më i mirë dhe pakësimi i shpërdorimit nuk mund të zëvendësojnë pafundësisht një bazë të qëndrueshme tatimore.

Përfitimi i ndihmës duhet të mbështetet në rregulla publike; kontrolli partiak e kthen cenueshmërinë në mjet ndikimi. Raporti paralajmëron se ulja e papunësisë së të rinjve pasqyron pjesërisht emigrimin. [8] Suksesi kërkon punë të sigurt në vend, përfshirë punësim formal me paga, kontribute dhe marrëveshje kolektive të zbatueshme.

Të pengojmë kapjen e ripërtëritjes nga pasuria

Përqendrimi i pasurisë mund të kthehet në përqendrim të ndikimit politik. Një shqyrtim sistematik i studimeve gjeti se politikat përgjithësisht u përgjigjen më shumë qytetarëve me të ardhura të larta, megjithëse pabarazia ndryshon sipas studimeve dhe metodave. [6]

Udhëheqësit e rinj duhet të përballen me ndikimin oligarkik duke bërë publike kush financon partitë, merr kontrata publike, zotëron media me ndikim dhe përfiton nga lejet urbanistike. Bizneset e ligjshme meritojnë rregulla të besueshme; lidhjet politike nuk japin të drejtë mbi pasuritë publike apo trajtim të favorizuar.

Donacionet politike, lobimi, pronarët përfitues dhe konfliktet e interesit duhet të jenë transparentë. Rregullatorët kanë nevojë për mbrojtje nga presioni politik e tregtar; gazetaria e pavarur për qasje në informacion dhe mbrojtje nga hakmarrja.

Departamenti i Shtetit i lidh të ardhurat nga trafiku i drogës dhe evazioni tatimor me shtrembërimin e konkurrencës dhe regjistron raportime të investitorëve për zhvatje ku përfshihen administrata publike, mediat dhe grupet kriminale. [8] Këto gjetje paralajmërojnë se pasuria e paligjshme, bizneset e privilegjuara dhe mbrojtja politike mund të ushqejnë njëra-tjetrën. Ky rrezik sistemik nuk e bën çdo investitor të pasur të implikuar. Hetimet duhet të ndjekin paratë përmes pronarëve përfitues, prokurimeve dhe transaksioneve të pasurive të paluajtshme, me konfiskim kur e përligjin provat dhe ligji. Kapitali kriminal nuk duhet të blejë ndikim dhe pandëshkueshmëri.

Ndërmarrjet publike kanë borde me pavarësi të kufizuar dhe emërime shpesh pa konkurrim të hapur, pavarësisht kërkesave ekzistuese për auditim e raportim. [8] Këto kërkesa duhen zbatuar, inventari i plotë dhe raportet e performancës duhen publikuar, ndërsa bordet profesionale duhen përzgjedhur hapur.

Biznesmenët që mbështesin lëvizje të reja meritojnë mbrojtje të barabartë ligjore pa trajtim preferencial. Detyrimet financiare të padeklaruara mund ta riprodhojnë sistemin e vjetër me emër të ri.

Inteligjenca artificiale e bën çështjen më urgjente. Përfitimet e produktivitetit nuk do t’u kalojnë automatikisht punonjësve. Acemoglu, David Autor dhe Simon Johnson argumentojnë se IA-ja mund të zgjerojë aftësitë njerëzore dhe të krijojë detyra të reja, krahas automatizimit të punës ekzistuese. [7]

Punonjësit dhe firmat e vogla duhen ndihmuar të përdorin mjete të dobishme, të mbrohen të dhënat personale e pronësia intelektuale dhe të përgatiten për ndryshimet në punësim. IA-ja në sektorin publik duhet të ruajë të drejtën e ankimit, përgjegjësinë njerëzore dhe vendimmarrjen e ligjshme.

Prova është kush përfiton, kush mbart kostot dhe si marrin pjesë qytetarët në përfitime.

Të pengojmë sundimin e përhershëm personal

Historia e Shqipërisë që nga viti 1991 kërkon debat kushtetues për kufizimin e mandateve. Shumë demokraci parlamentare evropiane nuk vendosin kufij për kryeministrat apo deputetët, por Shqipëria duhet të vlerësojë përvojën e vet me personalitete dominuese dhe kontroll të zgjatur. Rotacioni nuk garanton qeverisje të mirë, por mund të dobësojë pretendimin se një udhëheqës është i pazëvendësueshëm.

Mbështes kufizime për kryeministrat dhe kryetarët e bashkive, me dy mandate të plota si pikënisje. Duhet përcaktuar shërbimi i përgjithshëm dhe mandatet e pjesshme, që ndërprerjet apo zgjedhjet e parakohshme të mos e rinisin numërimin. Ministrat dhe funksionet e tjera ekzekutive kërkojnë rregulla sipas rolit të tyre. Kufizimet e paanshme dhe dispozitat e qarta kalimtare duhen miratuar përmes një procesi kushtetues të hapur.

Edhe mandatet parlamentare meritojnë shqyrtim, por kufizimet duhet të jenë më të buta. Komisioni i Venecias paralajmëron se rotacioni i detyruar mund të dobësojë parlamentet dhe të rrisë varësinë nga drejtuesit partiakë, duke njohur njëkohësisht rrethanat e veçanta të vendeve. [9] Mund të debatohet një kufi prej tre mandatesh të plota, krahas garancive për përvojën dhe vazhdimësinë institucionale.

Këto ndryshime duhen shoqëruar me zgjedhje të brendshme partiake, përzgjedhje transparente të kandidatëve dhe kufizim të kohës në drejtimin e partive. Përndryshe, të larguarit nga detyra mund të qeverisin përmes pasardhësve besnikë. Udhëheqësit e rinj duhet të pranojnë për veten rregullat që kërkojnë për paraardhësit.

Një fillim i besueshëm

Brezi i ardhshëm politik ka nevojë për angazhime të verifikueshme: drejtësi të pavarur, emërime transparente, publikim të të dhënave të prokurimit e financave dhe reforma zgjedhore e kushtetuese përmes konsultimit gjithëpërfshirës.

Duhen audituar financat publike, koncesionet, miratimet e investimeve strategjike dhe transaksionet e mëdha të tokës. Duhen publikuar gjetjet dhe përparësitë me kosto e afate të matshme. Dyshimet për shkelje duhen referuar tek autoritetet e pavarura dhe kontratat e ligjshme duhen shqyrtuar me procedura ligjore.

Nëpunësit civilë duhen vlerësuar për aftësinë dhe sjelljen e ligjshme. Zëvendësimi i personelit të një partie me atë të një tjetre e përjetëson varësinë. Përgjegjësia individuale për shkelje duhet përcaktuar përmes provave dhe procedurave të drejta.

Diaspora mund të sjellë ekspertizë dhe investime përmes projekteve transparente me profesionistë vendas. Bashkitë, universitetet, bizneset, sindikatat dhe organizatat qytetare duhet të marrin pjesë si partnerë të pavarur. Shqipërisë i duhen qendra aftësie dhe përgjegjësie që mbijetojnë pas ndryshimit të udhëheqjes.

Udhëheqësit e rinj duhet të shpjegojnë si mund të largohen nga pushteti. Pranimi i humbjes zgjedhore, kufizimeve gjyqësore dhe kritikës e provon karakterin demokratik më fort se premtimet elektorale.

Kapitulli i ardhshëm i Shqipërisë duhet t’u japë qytetarëve arsye për t’u besuar institucioneve dhe për ta ndërtuar jetën në vend. Udhëheqësit do ta fitojnë autoritetin përmes trajtimit të drejtë, shërbimit të aftë dhe mundësive ekonomike. Arritja e tyre e qëndrueshme do të jetë një vend ku qytetarët e zakonshëm jetojnë të sigurt, flasin lirisht dhe përparojnë pa mbrojtjen e një të pushtetshmi.