Nga Cafo Boga – Shqipëria dhe Kosova: Një komb, dy shtete

Pse Tirana dhe Prishtina duhet të mendojnë më guximshëm për mbrojtjen, sigurinë, lëvizjen e lirë dhe të ardhmen e tyre të përbashkët

Nga Cafo Boga, M.A. në Diplomaci

Shqipëria dhe Kosova ndajnë gjuhën, historinë, kulturën, lidhjet familjare, interesat ekonomike dhe shqetësimet e sigurisë. Gjeografia tashmë i ka bërë partnere strategjike. Qeveritë e tyre duhet ta kthejnë këtë realitet në strategji.Nëse brezat e ardhshëm vendosin demokratikisht se kjo marrëdhënie duhet të shkojë më tej, ai vendim duhet t’u përkasë atyre.Për momentin, parimi është i thjeshtë:Një komb. Dy shtete. Një qëllim strategjik.

Prej vitesh, marrëdhëniet Shqipëri–Kosovë diskutohen mes dy skajeve: deklaratave për bashkim kombëtar nga njëra anë dhe paralajmërimeve për “Shqipërinë e Madhe” nga ana tjetër.

Shprehja “Shqipëri e Madhe” kërkon sqarim. Ajo nuk është terminologji që shqiptarët kanë përdorur tradicionalisht për aspiratat e tyre kombëtare, por një etiketë politike e jashtme—veçanërisht e pranishme në diskursin serb dhe jugosllav—që shpesh e ka paraqitur integrimin shqiptar si ekspansionizëm territorial. Shqiptarët kanë përdorur më shumë termat Shqipëria Etnike, Ribashkimi Kombëtar dhe, më vonë, Shqipëria Natyrale, koncept i promovuar veçanërisht nga Koço Danaj.

Por ky shkrim nuk propozon asnjë prej këtyre koncepteve më të gjera. Pyetja është më konkrete:

Sa ngushtë mund të bashkëpunojnë Shqipëria dhe Kosova—dy shtete sovrane—ligjërisht dhe paqësisht, në interesin e tyre të përbashkët kombëtar dhe strategjik?

Përgjigjja mund të jetë: shumë më tepër nga sa mendohet.

DY SHTETE, NJË INTERES STRATEGJIK

Shqipëria dhe Kosova janë shtete të pavarura, me kushtetuta, qeveri dhe përgjegjësi ndërkombëtare të veçanta. Një marrëdhënie më e ngushtë strategjike nuk e ndryshon këtë realitet. Shtetet bashkëpunojnë në mbrojtje, siguri, tregti dhe lëvizje të lirë pa hequr dorë nga sovraniteti. Shqipëria dhe Kosova tashmë bashkëpunojnë gjerësisht, por bashkëpunimi nuk zëvendëson një strategji të përbashkët afatgjatë. Mbrojtja është një pikë e natyrshme nisjeje.

PSE JO NJË MARRËVESHJE PËR MBROJTJE TË NDËRSJELLË?

Shqipëria është anëtare e NATO-s; Kosova jo. Megjithatë, nuk duket se ekziston ndonjë rregull i përgjithshëm i së drejtës ndërkombëtare që i pengon të lidhin një marrëveshje dypalëshe mbrojtjeje, për sa kohë detyrimet e Shqipërisë mbeten në përputhje me NATO-n.

Parimi mund të jetë i thjeshtë:

Një sulm i armatosur kundër Shqipërisë ose Kosovës do të konsiderohej kërcënim ndaj sigurisë së të dyja vendeve.

Kjo nuk do ta shtrinte Nenin 5 të NATO-s mbi Kosovën; Shqipëria nuk mund ta bëjë këtë në mënyrë të njëanshme. Por Shqipëria dhe Kosova mund të përcaktojnë detyrimet ndaj njëra-tjetrës. Ato tashmë bashkëpunojnë ushtarakisht, ndërsa Shqipëria, Kosova dhe Kroacia nënshkruan më 2025 një Deklaratë të Përbashkët për Bashkëpunim në Mbrojtje. Ajo forcon bashkëpunimin, por nuk krijon detyrim për mbrojtje të ndërsjellë.

Pse, atëherë, Tirana dhe Prishtina të mos shqyrtojnë një marrëveshje formale dypalëshe për mbrojtjen dhe sigurinë?

SI DUHET TA QUAJË KOSOVA USHTRINË E SAJ?

Shqipëria ka Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë. Kosova vazhdon të ketë Forcën e Sigurisë së Kosovës (FSK), ndonëse ajo po transformohet në një forcë ushtarake të mbrojtjes. Nuk ka rregull evropian që përcakton emrin e ushtrisë së një shteti. Serbia përdor Vojska Srbije (Ushtria e Serbisë) dhe Mali i Zi Vojska Crne Gore (Ushtria Malit të Zi). Shqipëria dikur përdorte Ushtria Popullore.

Pra, emri “Forca e Sigurisë së Kosovës” pasqyron historinë kushtetuese dhe politike të Kosovës, jo ndonjë ndalim për ta quajtur Ushtria e Kosovës ose Forcat e Armatosura të Kosovës.

Nëse FSK-ja po bëhet forca përgjegjëse për mbrojtjen e vendit, ndoshta e ka tejkaluar emrin me të cilin u krijua.

PSE DUHET ENDE TË NDALOJMË NË KUFIR?

Heqja e kufirit ndërkombëtar është një gjë. Heqja e kontrolleve rutinë për qytetarët e Shqipërisë dhe Kosovës është diçka tjetër.

Pse qytetarët e dy vendeve duhet t’u nënshtrohen të njëjtave procedura si vizitorët e huaj kur kalojnë kufirin e përbashkët? Dy qeveritë mund të shqyrtojnë një marrëveshje për lëvizje të lirë, me kontrolle minimale—ose me kohë pa kontrolle rutinë të identitetit—duke ruajtur doganat, sigurinë dhe kontrollet për shtetasit e vendeve të treta. Qëllimi nuk është zhdukja e dy shteteve, por që kufiri të bëhet gjithnjë e më pak i rëndësishëm në jetën e qytetarëve të tyre. Duhet marrë parasysh edhe rruga evropiane e Shqipërisë. Si pjesë e anëtarësimit në BE, ajo duhet të përmbushë acquis-in e Schengenit, ndërsa hyrja e plotë në zonën pa kontrolle të brendshme kufitare ka procesin e vet. Nëse Shqipëria hyn në Schengen ndërsa Kosova mbetet jashtë, kufiri i tyre do të bëhej kufi i jashtëm i Schengenit, duke e ndërlikuar një marrëveshje të tillë. Kjo është një arsye tjetër që Kosova të synojë integrimin në të njëjtën arkitekturë evropiane të lëvizjes së lirë dhe sigurisë. Nëse një ditë të dyja bëhen pjesë e plotë e saj, kontrollet rutinë ndërmjet tyre mund të zhduken brenda kuadrit evropian.

INTEGRIM TANI—E ARDHMJA MBETET E HAPUR

Shqipëria dhe Kosova mund të mbeten dy shtete sovrane duke thelluar bashkëpunimin në mbrojtje, planifikimin ushtarak, prokurimet dhe stërvitjet e përbashkëta, integrimin ekonomik, lëvizjen e lirë, infrastrukturën dhe koordinimin evropian e euroatlantik.

Asgjë nga këto nuk kërkon ndryshim kufijsh—të paktën jo tani.

Por as bashkimi kombëtar paqësor nuk duhet të konsiderohet në vetvete i paligjshëm apo i rrezikshëm për t’u diskutuar. Shqiptarët në Shqipëri dhe Kosovë janë historikisht pjesë e të njëjtit komb, territoret e të cilit u përfshinë në shtete të ndryshme pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane, Luftërave Ballkanike dhe vendimeve të Fuqive të Mëdha në fillim të shekullit XX.

Prandaj, nuk ka asgjë të papranueshme që bashkimi kombëtar paqësor të mbetet një mundësi strategjike afatgjatë—me kusht që të jetë demokratik, të pasqyrojë vullnetin e lirë të qytetarëve dhe të respektojë procedurat kushtetuese e të drejtën ndërkombëtare.

Historia njeh precedentë. Gjermania është ndoshta shembulli më i qartë modern evropian: dy shtete gjermane të njohura ndërkombëtarisht u bashkuan paqësisht më 1990 përmes vendimeve demokratike, negociatave dhe marrëveshjeve ndërkombëtare. Rrethanat shqiptare janë të ndryshme, por parimi mbetet: rregullimet politike të trashëguara nga një brez nuk duhet domosdoshmërisht të përcaktojnë brezat që vijnë.

Kjo nuk do të thotë se bashkimi duhet të jetë objektivi i sotëm.

Objektivi sot duhet të jetë praktik: Shqipëria dhe Kosova të bëhen më të forta, më të sigurta, më të lira dhe më të integruara, duke avancuar të ardhmen e tyre evropiane dhe euroatlantike.

Tirana dhe Prishtina duhet të krijojnë një komision të përbashkët të nivelit të lartë për të shqyrtuar çfarë mund të arrihet në mbrojtje, siguri, lëvizje të lirë, ekonomi dhe infrastrukturë strategjike. Disa hapa mund të kërkojnë ndryshime kushtetuese ose konsultime me NATO-n dhe partnerët evropianë. Kjo është arsye për t’i studiuar—jo për ta shmangur diskutimin.

Një bashkëpunim i tillë nuk do ta kërcënonte paqen në Ballkanin Perëndimor. I ndërtuar brenda kornizave evropiane dhe ndërkombëtare, do ta forconte atë.

Shqipëria dhe Kosova ndajnë gjuhën, historinë, kulturën, lidhjet familjare, interesat ekonomike dhe shqetësimet e sigurisë. Gjeografia tashmë i ka bërë partnere strategjike. Qeveritë e tyre duhet ta kthejnë këtë realitet në strategji.

Nëse brezat e ardhshëm vendosin demokratikisht se kjo marrëdhënie duhet të shkojë më tej, ai vendim duhet t’u përkasë atyre.

Për momentin, parimi është i thjeshtë:

Një komb. Dy shtete. Një qëllim strategjik.