Prof. Dr. Qemal Lame: Evropa më e vemendshme për zgjedhjet në Serbi
Më 9 shtator, Aleksandar Vuçiç thirri zgjedhje të parakohshme dhe dha dorëheqjen si president i Serbisë më 27 shtator për të kryesuar listën e kandidatëve të partisë për kryeministër. Meqenëse kushtetuta e ndalon atë të shërbejë një mandat të tretë radhazi si president, ai po përpiqet të mbetet në qendër të pushtetit përmes një ndryshimi të administratës. Partia e tij populiste Progresive Serbe (SNS) ka dominuar politikën serbe që nga viti 2012, por tani përballet me sfidën e saj më të madhe deri më sot: “Lista e Studentëve”. Kjo listë doli nga lëvizja protestuese që lindi pas shembjes së tendës së një stacioni treni në Novi Sad në nëntor 2024, e cila vrau 16 persona. Protestat kundër korrupsionit, pandëshkueshmërisë dhe institucioneve të korruptuara u shndërruan në një lëvizje të gjerë shoqërore që kërkonte të rrëzonte qeverinë.
Sondazhet e opinionit tregojnë se sa i pasigurt është rezultati. Sipas një sondazhi të qershorit nga Qendra për Kërkim, Transparencë dhe Llogaridhënie (CRTA) dhe Universiteti Stanford, si dhe një sondazhi nga Faktor plus nga gushti dhe shtatori, mbështetja për SNS varion midis 35 dhe 47 përqind, dhe për Listën e Studentëve midis 32 dhe 45 përqind. Dallimet e mëdha nxjerrin në pah sa e vështirë është të parashikohet fituesi.
Vështirë se mund të flitet për një fushë loje të barabartë. Vëzhguesit ndërkombëtarë i vlerësojnë zgjedhjet e fundit parlamentare në dhjetor 2023 si të dëmtuara nga parregullsi serioze. Dhe kushtet aktuale frymëzojnë pak besim. Manipulimi i votuesve, abuzimi me institucionet dhe dhuna gjatë fushatës zgjedhore janë dokumentuar tashmë nga organizata e pavarur vëzhguese CRTA. Sipas një analize të CRTA-s, midis 21 dhe 27 shtatorit, përfaqësuesit e qeverisë morën 75 përqind të kohës së transmetimit politik në televizionin kombëtar, ndërsa opozita mori vetëm 25 përqind. Vetë Vuçiç mori më shumë kohë transmetimi sesa e gjithë opozita së bashku. Ai bashkë me disa politikanë të tjerë vazhdojnë politikën ultrancioniste kundërshqiptarëve në Luginën e Preshevës, Sanxhak, Kosovë e Maqedoninë e Veriut, nxisin ëndrrat mesjetare dhe pretendojnë edhe për rikthimin në Kosovë.
Në raportin e tij të ndërmjetëm të 9 tetorit, misioni vëzhgues i OSBE-së vuri në dukje gjithashtu një numër jashtëzakonisht të lartë votuesish të regjistruar në disa komuna, duke dëmtuar më tej besimin në integritetin e procesit zgjedhor. Ky mision vëzhgues (ODIHR) e përshkroi fushatën zgjedhore si shumë të polarizuar, me tensione të larta në rrugë dhe akte të izoluara dhune.
Lëvizja studentore i shndërroi zgjedhjet në një referendum mbi regjimin: pro ose kundër tij. Shumica e opozitës e mbështeti këtë qasje. Megjithatë, një segment i opozitës pro-evropiane kandidoi me listat e veta, duke theksuar se po kundërshtonte qeverinë, jo studentët. Mbështetësit e listës studentore i akuzojnë ata për ndarjen e votave të atyre që janë kundër regjimit. Sipas shifrave zyrtare në listat e regjistruara, 18 lista zgjedhore po garojnë, përfshirë nëntë lista minoritare.
Lista studentore me të vërtetë ka një program politik. Plani i saj me njëmbëdhjetë pika kërkon çlirimin e gjyqësorit dhe medias nga kontrolli politik, luftën kundër korrupsionit, depolitizimin e sektorit publik, reformën arsimore dhe masat në fushat e të drejtave të punës, strehimit dhe kujdesit shëndetësor. Megjithatë, emëruesi i përbashkët i lëvizjes së gjerë mbetet ndryshimi i regjimit, ndërsa në përgjithësi shmang marrjen e qëndrimeve të qarta për çështje të ndjeshme ideologjike dhe të politikës së jashtme.
Kjo është si forca ashtu edhe dobësia e saj. Lista studentore bashkon njerëz me bindje të ndryshme politike, nga liberalët dhe qytetarët pro-evropianë deri te nacionalistët. Ndërsa një strategji e tillë i lejon asaj të tërheqë një elektorat të gjerë, ajo lë të hapur pyetjen se si mund të kapërcehen këto dallime pas një fitoreje të mundshme zgjedhore. Megjithatë, edhe më urgjente është pyetja nëse lëvizja është e përgatitur për një rezultat zgjedhor që qeveria nuk e pranon. Këtu qëndron testi i vërtetë. Ndërsa Slobodan Milosheviç u rrëzua në vitin 2000, koalicioni opozitar DOS, lëvizja studentore Otpor dhe mediat e pavarura ndanë strukturat organizative dhe kontaktet brenda pjesëve të aparatit të sigurisë. Kjo i mundësoi atyre ta shndërronin një fitore zgjedhore në një transferim të vërtetë të pushtetit. Sot, nuk dihet publikisht nëse opozita apo lista studentore ka një plan të krahasueshëm në rast të një rezultati të diskutueshëm zgjedhor. Pyetja nuk është nëse dikush po planifikon dhunë, por nëse dikush është i përgatitur: Çfarë ndodh nëse të dyja palët pretendojnë fitoren dhe kush i mbron demonstruesit paqësorë nëse autoritetet përgjigjen me dhunë? Përgjegjësia nuk është simetrike, pasi qeveria kontrollon policinë. Por ata që u bëjnë thirrje qytetarëve të mbrojnë zgjedhjet duhet të pritet gjithashtu të kenë një plan.
Tragjedia e Novi Sadit është bërë simbol i dështimit të shtetit. Shkalla e rrezikut të një krize politike varet në mënyrë vendimtare nga rezultati i zgjedhjeve. Tre skenarë janë të imagjinueshëm.
Në skenarin e parë, partia në pushtet mbetet në pushtet dhe Vuçiç kthehet si kryeministër. Sistemi mbetet në vend, me shumë mundësi me presion të shtuar mbi ata që u përpoqën ta çmontonin atë.
Në skenarin e dytë, lista studentore fiton shumicën parlamentare dhe ka mundësinë të formojë një qeveri. Prioritetet e saj të menjëhershme do të ishin reforma institucionale, luftimi i korrupsionit dhe çlirimi i shtetit nga kontrolli partiak. Megjithatë, një qeveri e tillë do të trashëgonte institucione të formuara nga 14 vjet sundim njëpartiak. Do të duhej të siguronte funksionimin e shtetit, të zbatonte reformat dhe njëkohësisht të menaxhonte dallimet politike brenda lëvizjes së saj të gjerë.
Në skenarin e tretë, nuk ka një fitues të qartë: Rezultati i zgjedhjeve kontestohet, një shumicë parlamentare nuk është në horizont dhe të dyja palët pretendojnë legjitimitet politik. Ky është skenari më i rrezikshëm, veçanërisht në një shoqëri ku besimi në institucione dhe gatishmëria e kundërshtarëve politikë për kompromis janë tronditur seriozisht.
Bashkimi Evropian po ngurron kryesisht për momentin. Një arsye për këtë është pasiguria që rrethon profilin politik të listës studentore. Lëvizja bashkon forcat pro-evropiane, por edhe nacionalistët, dhe disa nga përfaqësuesit e saj kundërshtojnë vendosjen e sanksioneve ndaj Rusisë. Heshtja e BE-së është e kuptueshme. Megjithatë, pasiguria në lidhje me programin politik të një fituesi të mundshëm të zgjedhjeve nuk duhet të përdoret si pretekst për të qëndruar duarkryq përballë kërcënimeve ndaj procesit demokratik. Kjo është edhe më e rëndësishme duke pasur parasysh se sundimi i ligjit, për të cilin këmbëngul edhe lista e studentëve, është një nga vlerat themelore të Bashkimit Evropian.
Për Bashkimin Evropian, i cili prej kohësh i ka dhënë përparësi stabilitetit të qeverive ekzistuese në Ballkanin Perëndimor, zgjedhjet bëhen kështu një provë: Sa seriozisht e merr sundimin e ligjit?Brukselit dhe kryeqyteteve evropiane nuk u duhet të mbajnë anë në fushatën zgjedhore serbe. Megjithatë, ata duhet të mbrojnë qartë zgjedhje të lira dhe të drejtën e qytetarëve për të shprehur vullnetin e tyre në mënyrë paqësore. Ftesa drejtuar Parlamentit Evropian për të dërguar një delegacion u zgjat vetëm pasi kishte kaluar afati. Eurodeputeti Vladimir Prebilič konfirmoi se delegacioni do të vijë vërtet, ndërsa opozita akuzon qeverinë për vonesë të qëllimshme të ftesës. Megjithatë, vetëm dërgimi i vëzhguesve të zgjedhjeve nuk është i mjaftueshëm. BE-ja duhet gjithashtu të këmbëngulë në një hetim transparent të rezultateve të zgjedhjeve dhe ta bëjë të qartë pa mëdyshje se dhuna kundër demonstruesve paqësorë dhe manipulimi i zgjedhjeve duhet të kenë pasoja politike.Përgjegjësia më e madhe mbetet ende e atyre që aktualisht kontrollojnë shtetin dhe institucionet e tij. Zgjedhjet në një regjim hibrid janë më shumë sesa thjesht numërim votash. Është gjithashtu thelbësore nëse institucionet mund të garantojnë një rezultat të besueshëm dhe nëse humbësit do të pranojnë një transferim paqësor të pushtetit. Uroj bashkimin e partive politike shqiptare në Luginën e Preshevës, rizgjedhen si deputet Shuaip Kamberi dhe aktivistja e njohur e Sanxhakut Amina Nuraj.
