Cafo Boga: Kur protesta përballet me ngërçin politik

Një Udhërrëfyes Demokratik për Shqipërinë

“Demokracia nuk vihet në provë kur njerëzit bien dakord me njëri-tjetrin. Demokracia vihet në provë kur një komb duhet të gjejë një rrugë paqësore përmes mosmarrëveshjeve.”

Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci
Nju Jork

Gjatë javëve të fundit i kam kushtuar një seri artikujsh sfidave politike, institucionale dhe ekonomike me të cilat përballet Shqipëria.

Duke filluar me Përtej Zhurmës: Kujt Duhet t’i Besojnë Shqiptarët? dhe duke vazhduar me Shqipëria në Udhëkryq: Zëri i Brezit të Ri, Sfida e Vërtetë e Shqipërisë: Jo Zhvillimi, por Qeverisja e Mirë, Nga Protesta te Lidershipi: Një Udhërrëfyes për Ripërtëritjen Demokratike dhe së fundmi Toka e Shqipërisë – E Ardhmja e Kombit, jam përpjekur jo vetëm të analizoj zhvillimet ndërsa ato ndodhin, por edhe të ofroj ide praktike që mund të kontribuojnë në një debat kombëtar më konstruktiv.

Qëllimi im nuk ka qenë kurrë të nxis emocione, të thelloj ndarjet politike apo të mbështes një forcë politike kundër një tjetre. Shqipëria ka tashmë mjaftueshëm polarizim. Ajo që vendi ka nevojë sot nuk është më shumë përplasje, por më shumë zgjidhje; jo më shumë slogane, por më shumë lidership.

Prej më shumë se dy javësh, Shqipëria po përjeton një shfaqje të jashtëzakonshme të angazhimit qytetar. Çdo mbrëmje, mijëra qytetarë mblidhen në mënyrë paqësore në zemër të Tiranës për të shprehur pakënaqësinë e tyre me drejtimin që po merr vendi dhe për të kërkuar ndryshim politik. Larg zbehjes, protestat duket se po fitojnë gjithnjë e më shumë mbështetje, duke reflektuar një nivel pakënaqësie publike që nuk mund të konsiderohet më as i përkohshëm dhe as i parëndësishëm.

Ajo që nisi si një protestë është shndërruar në diçka shumë më të madhe: në një debat kombëtar mbi qeverisjen, llogaridhënien, transparencën dhe drejtimin e ardhshëm të shtetit shqiptar. Kërkesa kryesore e protestuesve — dorëheqja e Kryeministrit Edi Rama — është bërë slogani qendror i lëvizjes. Megjithatë, pas javësh të tëra protestash të pandërprera, Shqipëria gjendet përballë një ngërçi politik gjithnjë e më të vështirë. Protestuesit mbeten të vendosur, ndërsa Kryeministri nuk ka dhënë asnjë shenjë se synon të largohet vullnetarisht nga detyra.

Siç ndodh shpesh në situata të tilla, zhgënjimi ka filluar të zëvendësojë strategjinë. Po dëgjohen gjithnjë e më shumë diskutime për ultimatume, mosbindje civile dhe forma më të ashpra proteste, përfshirë propozime për bllokimin e aeroportit, autostradave dhe infrastrukturës tjetër kritike nëse kërkesat aktuale nuk plotësohen.

Në fund të fundit, rëndësi më të madhe se vetë propozimet ka ajo që ato tregojnë. Pritshmëritë po rriten. Emocionet po intensifikohen. Durimi po vihet gjithnjë e më shumë në provë.

Ky është pikërisht momenti kur lëvizjet demokratike përballen me testin e tyre më të madh.

Historia na mëson se tërheqja e vëmendjes së publikut është shpesh faza më e lehtë e një lëvizjeje proteste. Ruajtja e mbështetjes publike, mbrojtja e autoritetit moral, shmangia e gabimeve të kushtueshme dhe shndërrimi i pakënaqësisë popullore në ndryshim të vërtetë demokratik janë sfida shumë më të vështira.

Në të vërtetë, shumë lëvizje dështojnë jo sepse ankesat e tyre janë të pajustifikuara, por sepse mbeten të bllokuara mes dy realiteteve: një qeverie që nuk është e gatshme të lëshojë pe dhe një lëvizjeje që nuk është e sigurt se si të ecë përtej protestës.

Prandaj, sfida me të cilën përballet Shqipëria sot është më e madhe sesa pyetja nëse një Kryeministër duhet të qëndrojë apo jo në detyrë. Sfida e vërtetë është se si të zgjidhet një mosmarrëveshje e thellë politike në përputhje me parimet demokratike, procedurat kushtetuese, shtetin ligjor dhe interesin afatgjatë të kombit.

Fatmirësisht, Shqipëria nuk është demokracia e parë që përballet me një dilemë të tillë. Situata të ngjashme kanë ndodhur në shumë demokraci parlamentare, ku segmente të mëdha të popullsisë humbën besimin te udhëheqësit e tyre, ndërsa këta të fundit refuzuan të largoheshin vullnetarisht. Disa vende i menaxhuan me sukses këto kriza dhe dolën prej tyre me institucione më të forta. Të tjera lejuan që polarizimi të thellohej, duke dëmtuar si stabilitetin politik ashtu edhe besimin e publikut.

Qëllimi i këtij artikulli nuk është të përcaktojë se kush ka të drejtë dhe kush gabon. Përkundrazi, synimi është të shqyrtojë se cilat mundësi mbeten të hapura kur një Kryeministër refuzon të japë dorëheqjen, cilat mekanizma kushtetues ekzistojnë për ndryshim demokratik dhe cilat hapa duhet të konsiderojnë protestuesit nëse dëshirojnë të arrijnë objektivat e tyre pa dëmtuar institucionet që synojnë të përmirësojnë.

Pyetja me të cilën përballet Shqipëria sot nuk është më nëse qytetarët kanë të drejtë të protestojnë. Kjo e drejtë është themelore në çdo demokraci.

Pyetja tani është se si të shndërrohet protesta në përparim.

Si mund të shmangë një lëvizje demokratike shndërrimin e një krize politike në një krizë kombëtare?

Dhe si mund të dalë Shqipëria nga ky moment jo më e dobët, por më e fortë?

ÇFARË MUND TA LARGOJË NJË KRYEMINISTËR NË NJË DEMOKRACI PARLAMENTARE?

Një nga keqkuptimet më të zakonshme gjatë periudhave të trazirave politike është bindja se protestat masive, sado të mëdha qofshin, mund ta largojnë vetë një qeveri nga pushteti. Ndonëse protestat mund të krijojnë presion të konsiderueshëm politik, demokracitë funksionojnë përmes mekanizmave kushtetues të krijuar për të garantuar njëkohësisht stabilitetin dhe llogaridhënien.

Shqipëria është një demokraci parlamentare. Për rrjedhojë, pavarësisht madhësisë së protestave, Kryeministri nuk mund të largohet nga detyra thjesht sepse protestuesit e kërkojnë këtë. Ndryshimi politik duhet të ndodhë përmes procedurave demokratike dhe kushtetuese.

Kjo mund të jetë zhgënjyese për disa protestues, por njëkohësisht përbën një nga garancitë më të rëndësishme të demokracisë. Nëse qeveritë do të mund të rrëzoheshin vetëm nga ai që arrin të mbledhë turmën më të madhe, institucionet demokratike do t’i linin vendin paqëndrueshmërisë së përhershme.

Mënyra e parë dhe më e drejtpërdrejtë është dorëheqja vullnetare. Historia njeh shumë raste kur udhëheqës politikë kanë arritur në përfundimin se qëndrimi në detyrë do të thellonte ndarjet kombëtare ose do të dobësonte besimin e publikut tek institucionet. Dorëheqja nuk është domosdoshmërisht pranim faji; ndonjëherë ajo përfaqëson një akt përgjegjësie në funksion të stabilitetit politik dhe interesit kombëtar.

Mekanizmi i dytë është mocioni i mosbesimit në Parlament. Në demokracitë parlamentare, qeveritë e marrin legjitimitetin e tyre nga shumica parlamentare. Nëse Kryeministri humbet mbështetjen e kësaj shumice, qeveria mund të zëvendësohet përmes procedurave kushtetuese. Megjithatë, kur partia në pushtet vazhdon të kontrollojë shumicën parlamentare, ky skenar bëhet i vështirë, përveç rasteve kur vetë anëtarët e shumicës qeverisëse arrijnë në përfundimin se ndryshimi është i domosdoshëm.

Një mundësi e tretë është ndryshimi i lidershipit brenda vetë partisë në pushtet. Në shumë vende demokratike, udhëheqës afatgjatë janë zëvendësuar jo nga kundërshtarët e tyre politikë, por nga bashkëpunëtorët e tyre, të cilët kanë vlerësuar se një drejtim i ri do t’i shërbente më mirë interesave të vendit dhe ruajtjes së stabilitetit politik.

Së fundi, krizat politike shpesh zgjidhen përmes marrëveshjeve politike që mund të përfshijnë reforma kushtetuese, qeveri teknike ose kalimtare, reforma zgjedhore apo zgjedhje të parakohshme. Marrëveshje të tilla nuk janë shenjë dobësie demokratike. Përkundrazi, ato janë dëshmi se demokracia po funksionon siç duhet, duke u dhënë palëve mundësinë të arrijnë një zgjidhje paqësore dhe institucionale.

Mësimi kryesor është ky: protestat mund të krijojnë momentumin për ndryshim, por janë mekanizmat kushtetues ata që e shndërrojnë presionin politik në rezultat politik.

Për këtë arsye, lëvizja duhet të fillojë të pyesë jo vetëm se si mund të rrisë presionin, por edhe se si mund ta shndërrojë atë në një strategji realiste demokratike.

PSE PËRSHKALLËZIMI MUND TË JETË NJË GABIM STRATEGJIK?

Ndërsa ngërçi politik vazhdon, zhgënjimi rritet në mënyrë të pashmangshme. Disa protestues mund të arrijnë në përfundimin se protestat e deritanishme nuk janë më të mjaftueshme dhe se nevojiten masa më të forta. Kështu lindin thirrjet për bllokimin e aeroporteve, mbylljen e autostradave, ndërprerjen e shërbimeve publike apo paralizimin e aktivitetit ekonomik.

Në shikim të parë, këto masa mund të duken tërheqëse sepse premtojnë më shumë vëmendje publike dhe më shumë presion ndaj qeverisë. Megjithatë, përvoja e shumë demokracive tregon se taktika të tilla shpesh prodhojnë rezultate krejt të ndryshme nga ato që synohen.

Lëvizjet demokratike të suksesshme varen nga mbështetja e publikut. Legjitimiteti i tyre buron nga bindja se ato veprojnë në emër të interesit të përgjithshëm. Kur qytetarët fillojnë të përballen me vështirësi të drejtpërdrejta si pasojë e protestave, vëmendja zhvendoset nga problemet që i shkaktuan ato drejt shqetësimeve që krijojnë vetë protestat.

Bizneset humbasin të ardhura, turizmi dëmtohet, investitorët bëhen më të kujdesshëm dhe në fund kostoja ekonomike bie mbi të njëjtët qytetarë në emër të të cilëve lëvizja pretendon të veprojë.

Ndoshta më e rëndësishmja, qeveritë shpesh e kanë më të lehtë të mbrohen nga kaosi dhe ndërprerjet sesa nga veprimi qytetar paqësor, i disiplinuar dhe i bazuar në parime.

Kjo nuk do të thotë se protestat duhet të ndalen. Përkundrazi. Do të thotë se ato duhet të përqendrohen në ruajtjen e autoritetit moral që i ka bërë të suksesshme deri tani.

Historia moderne na tregon se lëvizjet më efektive nuk kanë qenë domosdoshmërisht ato që kanë shkaktuar shqetësimin më të madh. Ato kanë qenë lëvizjet që kanë ruajtur besimin e publikut, kanë treguar disiplinë dhe kanë mbajtur vazhdimisht epërsinë morale.

Objektivi nuk duhet të jetë që Shqipëria të bëhet e paqeverisshme.

Objektivi duhet të jetë që reforma demokratike të bëhet e pashmangshme.

LËVIZJA DUHET TË EVOLUOJË NGA PROTESTA NË LIDERSHIP

Çdo lëvizje demokratike e suksesshme arrin herët a vonë në një moment vendimtar.

Në fillim, qëllimi i saj është të zgjojë ndërgjegjen publike.

Më pas mobilizon qytetarët.

Pastaj ushtron presion.

Por në një moment lind një pyetje shumë më e vështirë:

Kush flet në emër të lëvizjes?

Kush negocion për të?

Kush harton propozimet politike?

Kush paraqet vizionin për ditën pas ndryshimit?

Një protestë mund të nxjerrë mijëra njerëz në rrugë.

Vetëm lidershipi mund ta shndërrojë energjinë qytetare në ndryshim të qëndrueshëm politik.

Nëse lëvizja aktuale synon të arrijë reforma domethënëse, ajo duhet të fillojë krijimin e një strukture përfaqësuese lidershipi, të përbërë nga individë me integritet dhe reputacion nga shoqëria civile, universitetet, organizatat profesionale, komuniteti i biznesit, organizatat rinore dhe diaspora shqiptare.

Një strukturë e tillë nuk do ta zëvendësonte lëvizjen.

Përkundrazi, do t’i siguronte asaj drejtim, koordinim dhe besueshmëri.

Njëkohësisht, lëvizja duhet të artikulojë një listë të qartë dhe të përmbledhur objektivash. Qytetarët duhet të dinë saktësisht se çfarë reformash kërkohen, si do të realizohen ato dhe çfarë rregullimesh politike parashikohen pas tyre.

Pyetja që shtrohet sot nuk është më nëse qytetarët e kanë shprehur pakënaqësinë e tyre. Kjo tashmë është bërë e qartë.

Pyetja është nëse lëvizja mund të evoluojë nga një forcë proteste në një forcë që është në gjendje të ndihmojë në formësimin e së ardhmes demokratike të vendit.

Historia na mëson një mësim të rëndësishëm: qeveritë rrallë bien sepse protestuesit janë të zemëruar.

Qeveritë ndryshojnë kur lëvizjet protestuese bëhen të organizuara, të disiplinuara dhe të përgatitura për të udhëhequr.

Kjo është sfida që qëndron sot përpara Shqipërisë.

NJË UDHËRRËFYES PËR TRANZICIONIN DEMOKRATIK

Nëse protestat vazhdojnë dhe Kryeministri mbetet i vendosur të mos japë dorëheqjen, Shqipëria herët a vonë do të përballet me një udhëkryq vendimtar.

Njëra rrugë të çon drejt përshkallëzimit të përplasjes, polarizimit të mëtejshëm, pasigurisë ekonomike dhe dobësimit të institucioneve.

Rruga tjetër të çon drejt tranzicionit demokratik përmes organizimit, dialogut, procedurave kushtetuese dhe reformave politike.

Rruga e parë është e lehtë për t’u nisur, por e vështirë për t’u kontrolluar.

Rruga e dytë kërkon durim, disiplinë dhe lidership, por ofron shanset më të mëdha për të arritur rezultate të qëndrueshme duke ruajtur stabilitetin kombëtar.

Prandaj pyetja nuk është nëse presioni duhet të vazhdojë.

Ai duhet të vazhdojë.

Pyetja është se si ky presion mund të shndërrohet në një proces konstruktiv demokratik.

Hapi i Parë: Krijimi i një Këshilli Kombëtar të Qytetarëve

Nëse lëvizja synon të arrijë reforma reale, ajo duhet të krijojë një organ përfaqësues që të jetë në gjendje të flasë me një zë të vetëm në emër të protestuesve.

Ky këshill duhet të përfshijë figura me integritet nga shoqëria civile, akademia, organizatat profesionale, komuniteti i biznesit, organizatat rinore dhe diaspora shqiptare.

Pa lidership nuk mund të ketë negociata.

Pa negociata nuk mund të ketë zgjidhje politike.

Hapi i Dytë: Hartimi i një Platforme të Qartë dhe të Kufizuar

Një nga rreziqet më të mëdha të çdo lëvizjeje proteste është tundimi për t’u bërë zëri i çdo pakënaqësie që ekziston në shoqëri.

Lëvizjet e suksesshme mbeten të fokusuara.

Për këtë arsye, lëvizja duhet të përcaktojë një numër të kufizuar objektivash të qarta dhe të arritshme, si:

• Reforma zgjedhore;
• Forcimi i pavarësisë së institucioneve;
• Lufta kundër korrupsionit;
• Rritja e transparencës qeveritare;
• Përmirësimi i llogaridhënies publike.

Mbi të gjitha, qytetarët duhet të dinë se çfarë përbën suksesin.

Ata kanë të drejtë të dinë jo vetëm se çfarë kundërshton lëvizja, por edhe çfarë propozon ajo.

Hapi i Tretë: Hartimi i një Plani Tranzicioni

Nëse objektivi është ndryshimi politik, lëvizja duhet t’i përgjigjet pyetjes që shumë qytetarë po bëjnë tashmë:

Çfarë ndodh të nesërmen?

Nëse Kryeministri jep dorëheqjen nesër, kush qeveris?

Si mbrohen institucionet?

Si organizohen zgjedhjet?

Pa përgjigje të qarta për këto pyetje, pasiguria bëhet aleati më i madh i status quo-së.

Hapi i Katërt: Dialog pa Hequr Dorë nga Parimet

Dialogu nuk është dobësi.

Kompromisi nuk është dorëzim.

Çdo tranzicion demokratik i suksesshëm ka përfshirë, në një moment ose në një tjetër, komunikim dhe negociata ndërmjet palëve kundërshtare.

Qëllimi i dialogut nuk është braktisja e kërkesave legjitime.

Qëllimi është gjetja e një rruge kushtetuese që e shndërron presionin publik në reformë institucionale.

Hapi i Pestë: Shqyrtimi i një Qeverie Kalimtare dhe Zgjedhjeve të Parakohshme

Nëse kriza politike arrin një pikë ku qeverisja normale bëhet gjithnjë e më e vështirë, aktorët politikë mund të detyrohen të shqyrtojnë mundësinë e një marrëveshjeje të përkohshme kombëtare për të rikthyer besimin në procesin demokratik.

Një qeveri kalimtare mund të ketë për detyrë:

• Garantimin e funksionimit normal të administratës;
• Ruajtjen e rendit publik;
• Zbatimin e reformave të dakorduara;
• Përgatitjen e zgjedhjeve të lira dhe konkurruese brenda një afati të përcaktuar.

Vendimi përfundimtar do t’i kthehej aty ku i takon: qytetarëve shqiptarë, përmes kutisë së votimit.

Hapi i Gjashtë: Përgatitja për Reforma Afatgjata

Edhe nëse ndodh ndryshimi politik, sfidat themelore të Shqipërisë nuk do të zhduken.

Problemet që kanë marrë dekada për t’u krijuar nuk mund të zgjidhen brenda natës.

Për këtë arsye, lëvizja duhet ta shohë misionin e saj jo thjesht si zëvendësimin e një qeverie me një tjetër, por si forcimin e themeleve demokratike të shtetit shqiptar.

Ky është ndryshimi midis ndryshimit politik dhe ripërtëritjes demokratike.

DITA PAS

Ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është nëse do të ndodhë ndryshimi, por çfarë do të vijë pas tij.

Nëse Kryeministri jep dorëheqjen nesër, kush do të qeverisë? Si do të mbrohen institucionet? Si do të ruhet stabiliteti? Si do të organizohen zgjedhjet?

Historia na mëson se largimi i një udhëheqësi dhe ndërtimi i një sistemi më të mirë nuk janë e njëjta gjë. E para mund të zgjasë disa javë; e dyta mund të kërkojë vite.

Për këtë arsye, çdo lëvizje që kërkon ndryshim politik ka përgjegjësinë jo vetëm të identifikojë problemet, por edhe të ofrojë zgjidhje. Qytetarët duhet të kenë besim se çdo tranzicion politik, nëse ndodh, do të jetë i rregullt, kushtetues dhe i udhëhequr nga një vizion i qartë për të ardhmen.

Në fund të fundit, e ardhmja e Shqipërisë nuk mund të varet nga ngritja apo rënia e një figure të vetme politike.

Kryeministrat vijnë e shkojnë.

Partitë politike ngrihen dhe bien.

Lëvizjet shfaqen dhe zhduken.

Por institucionet mbeten.

Nëse protestat aktuale kontribuojnë në forcimin e institucioneve, rritjen e transparencës, përmirësimin e llogaridhënies dhe zgjerimin e pjesëmarrjes qytetare, atëherë Shqipëria do të dalë më e fortë nga kjo periudhë, pavarësisht mënyrës se si zgjidhet kriza e tanishme politike.

Ky duhet të jetë objektivi përfundimtar i lëvizjes: jo thjesht ndryshimi i një qeverie, por forcimi i themeleve demokratike të shtetit shqiptar.

PËRFUNDIMI: TESTI I NJË LËVIZJEJE

Protestat që po zhvillohen sot në Shqipëri kanë arritur tashmë diçka të rëndësishme.

Ato kanë dëshmuar se qytetarët vazhdojnë të jenë të gatshëm të marrin pjesë në jetën publike dhe të kërkojnë llogari nga ata që i qeverisin.

Vetë kjo është një shenjë e vitalitetit demokratik.

Por sfida tani është ndryshe.

Sfida nuk është më nëse qytetarët mund të mbushin një shesh.

Sfida është nëse ata mund ta shndërrojnë energjinë qytetare në përparim demokratik.

Udhërrëfyesi i paraqitur në këtë artikull nuk kërkon braktisjen e protestave. Përkundrazi, ai kërkon që lëvizja të hedhë hapin e radhës: të organizohet, të krijojë lidership, të përcaktojë objektiva të qarta dhe të përgatitet për përgjegjësitë që sjell ndryshimi demokratik.

Historia na mëson se çdo lëvizje demokratike e suksesshme arrin një moment vendimtar. Një moment kur duhet të vendosë nëse dëshiron thjesht të kundërshtojë pushtetin apo nëse është e gatshme të ndihmojë në ndërtimin e diçkaje më të mirë.

Ai moment mund të ketë ardhur tashmë për Shqipërinë.

Rruga përpara nuk do të jetë e lehtë. Ajo do të kërkojë durim, disiplinë, lidership dhe përkushtim ndaj parimeve kushtetuese, shtetit ligjor dhe interesit kombëtar.

Mbi të gjitha, do të kërkojë të kuptohet se objektivi është më i madh se dorëheqja e një politikani apo ndryshimi i një qeverie.

Kryeministrat vijnë e shkojnë.

Partitë politike ngrihen dhe bien.

Qeveritë ndryshojnë.

Por kombet mbeten.

Pyetja e vërtetë me të cilën përballet Shqipëria nuk është nëse një qeveri do të mbijetojë apo një tjetër do ta zëvendësojë atë.

Pyetja e vërtetë është nëse ky moment do të bëhet një tjetër kapitull në historinë e gjatë të përplasjeve politike shqiptare apo fillimi i një kapitulli të ri të ripërtëritjes demokratike.

Nëse protestat e sotme çojnë në institucione më të forta, llogaridhënie më të madhe, qeverisje më transparente dhe një qytetari më aktive, atëherë Shqipëria do të dalë më e fortë nga kjo krizë, pavarësisht mënyrës se si ajo zgjidhet.

Historia mund t’i kujtojë këto protesta për turmat që mblodhën apo për betejat politike që frymëzuan.

Por rëndësia e tyre e vërtetë do të matet me diçka shumë më të madhe:

Nëse ato ndihmuan në ndërtimin e një Shqipërie më të fortë.

Sepse qëllimi përfundimtar i një lëvizjeje demokratike nuk është thjesht të ndryshojë një qeveri.

Është të përmirësojë një komb.