Martin Henze: Një shoqëri e lirë duhet t’u ofrojë qytetarëve të saj më shumë sesa ndërrimin e një qeveri

Vijon nga numri i kaluar

Intervistoi: Engjëll Musai, Drejtor i Telegraf & Blerina Llalla

Martin Henze , ish-Këshilltar Ekonomik i Kancelares Merkel dhe  Kryetar i Komisionit të Transportit, Infrastrukturës dhe Lëvizshmërisë së Këshillit Ekonomik të CDU-së Veriore, Gjermani në një intervistë të gjatë, ekskluzivisht për Telegraf.al, analizon situatën politike dhe të  ardhmen e Shqipërisë në liri dhe mirëqenie, ripërtëritjen shoqërore dhe perspektivat ekonomike. Henze shprehet se Arkat e shtetit janë bosh. Tani po plaçkitet ADN-ja shqiptare. Kur gjithçka të jetë shteruar, këta njerëz do të arratisen përfundimisht edhe nga Shqipëria. Ai thotë se vetëm ndërrimi i qeverisë nuk mbron askënd nga arbitrariteti shtetëror. Kush shpreh mendimin e tij, krijon një ndërmarrje, zotëron pronë apo angazhohet politikisht duhet  ta bëjë këtë pa pasur frikë nga pasojat negative.Ja intervista e plotë e Martin Henze për Telegraf:

Arkat e shtetit janë bosh. Tani po plaçkitet ADN-ja shqiptare. Kur gjithçka të jetë shteruar, këta njerëz do të arratisen përfundimisht edhe nga Shqipëria. Një pjesë e madhe e kapitalit të vjedhur është fshehur jashtë vendit dhe është investuar përmes strukturave të administrimit fiduciar. Ne kemi një pasqyrë të mirë të këtyre pasurive.Projektet e debatueshme bregdetare dhe planet e mëdha të investimit në zona natyrore rreptësisht të mbrojtura tregojnë të njëjtën mënyrë veprimi të pamëshirshme.

Zoti Henze, çfarë vihet në rrezik për të ardhmen e Shqipërisë?

Në rrezik vihet e ardhmja materiale e një shoqërie të tërë. Një shoqëri e lirë duhet t’u ofrojë qytetarëve të saj më shumë sesa ndërrimin e një qeverie: Të drejta të garantuara, arsim të mirë, punë që siguron të ardhura të mjaftueshme për një jetesë të denjë dhe përkujdesje të besueshme. Një i ri duhet  të krijojë familje në Shqipëri pa qenë i detyruar ta ndajë jetën mes dy apo tri punëve të paguara keq. Ai duhet të jetë i sigurt se familja e tij ka një perspektivë në vend  për një jetë të lirë, me dinjitet dhe respekt. Pikërisht me këtë kriter duhet të matet ky fillim i ri. Nga diagnoza e krizës rrjedh pra,  një detyrë e qartë: Të ripërtërihet shteti mbi parimet e shtetit të së drejtës, të mbrohen themelet ekonomike dhe të mundësohet puna produktive. Synimi është një Shqipëri e lirë dhe e begatë, anëtare e Bashkimit Europian. Shqipëria ende ka potencialin për t’u bërë Zvicra e Ballkanit.

Cilat pasoja të emigrimit nënvlerësohen në debatin ekonomik?

Kostot për komunitetet vendore. Kostoja e funksionimit të një shkolle nuk mund të ulet në përpjesëtim të drejtë me rënien e numrit të nxënësve. Një qendër shëndetësore ka nevojë për personel edhe kur popullsia është e shpërndarë. Ndërkohë që mungon brezi në moshë pune, i cili paguan kontribute dhe kujdeset për të afërmit. Për ndërmarrjet bëhet më e vështirë të gjejnë punonjës të kualifikuar.Për familjet bëhet më i vështirë kujdesi brenda familjes. Këto pasoja e përforcojnë njëra-tjetrën. Kur shërbimet përkeqësohen, shtohet shtysa që edhe të tjerë të largohen. Një politikë ekonomike serioze duhet ta thyejë këtë rreth vicioz.

A e mbajnë remitancat shoqërinë artificialisht në këmbë?

Ato mbështesin realisht shumë familje. Ky kontribut i diasporës meriton respekt. Por ai nuk mund të zëvendësojë praninë e përditshme të një mjeku apo të një të afërmi. Problemi politik lind kur shteti mbështetet te paratë e atyre që janë larguar, ndërsa nuk i përmirëson mjaftueshëm kushtet për arsim, punë dhe mbrojtje juridike. Atëherë familjet financojnë privatisht pasojat që politika nuk i zgjidh. Një strategji për diasporën kërkon investime të sigurta dhe mundësi për transferimin e njohurive,  një thirrje për t’u kthyer nuk mjafton.

Çfarë do të thotë humbja e familjeve të reja për gjuhën dhe identitetin kulturor të Shqipërisë? A rrezikohet një humbje e pakthyeshme gjatë dy dhjetëvjeçarëve të ardhshëm?

Ky nuk është një pesimizëm kulturor i pabazë. Kur një bashkësi e vogël gjuhësore, si ajo shqiptare, humbet brezin e ri të prindërve dhe të njerëzve në moshë pune, përcjellja e gjuhës dhe e kulturës së saj goditet në thelb. Kriza demografike çon atëherë drejtpërdrejt në rënie gjuhësore dhe kulturore dhe në fund, në shuarjen e Shqiptarisë. Këtë nuk mund ta dëshirojë askush.

Kur shteti privatizon vlerat e tij natyrore dhe themelet e tij kulturore dhe ua shet për pak para konsorciumeve anonime, ua heq brezave pasardhës atdheun fizik dhe kulturor. Një Shqipëri e zhveshur nga gjeografia, traditat dhe natyra e saj humbet shpirtin.

Shqiptarët duhet të kuptojnë se cilat të drejta publike po transferohen, cilat vlera natyrore rrezikohen dhe çfarë përfitimi krijohet në nivel vendor

Pasojat e këtij kolapsi demografik janë fatale për gjuhën:

• Zinxhiri i këputur i transmetimit: Emigrimi prek kryesisht familjet e reja dhe brezin e ardhshëm të prindërve. Kur fëmijët e emigrantëve shqiptarë rriten jashtë vendit, shqipja humbet brenda një ose dy brezave funksionin e saj si gjuhë parësore. Në diasporë, gjuha shuhet nga asimilimi.
• Varfërimi gjuhësor brenda vendit: Brezat e moshuar që mbeten në komunitetet gjithnjë e më të rralluara nuk mund ta mbajnë të vetëm gjallë një gjuhë që vazhdon të zhvillohet. Shkollat në zonat rurale mbyllen sepse numri i nxënësve bie në mënyrë dramatike. Aty ku nuk ka më shkolla, shuhet transmetimi institucional i gjuhës dhe i kulturës.
• Shuarja me ritëm të përshpejtuar: Nëse prirja e shpopullimit nuk ndalet rrënjësisht gjatë 20 viteve të ardhshme, shqipja në atdhe do të bjerë nën masën kritike demografike të nevojshme për të ruajtur një jetë të gjallë kulturore, mediatike dhe arsimore. Duke e lejuar me vetëdije këtë shpopullim, regjimi Rama po kryen një vrasje historike të kulturës së njërit prej popujve më të lashtë të Europës.

Si i ndryshon plakja e popullsisë kërkesat ndaj pensioneve dhe shërbimeve të kujdesit?

Më pak të punësuar dhe një nevojë në rritje për kujdes ushtrojnë trysni mbi kontributet, personelin dhe shërbimet. Prandaj një qeveri e re duhet t’i planifikojë së bashku punësimin, pensionet dhe kujdesin shëndetësor. Më shumë punë e formalizuar dhe më mirë e paguar zgjeron bazën e kontributeve; njëkohësisht, komunitetet vendore kanë nevojë për mjekë e personel kujdesi në numër të mjaftueshëm dhe për shërbime të arritshme. Unë kërkoj publikimin e një raporti vjetor për qëndrueshmërinë e pensioneve dhe një planifikim të detyrueshëm të personelit për shëndetësinë dhe shërbimet e kujdesit. Kush ka punuar gjatë gjithë jetës duhet  të jetojë me dinjitet në pleqëri.

Si e rrezikon shitja e hapësirave natyrore dhe e thesareve kulturore atdheun e brezit të ardhshëm?

Ajo që po përjetojmë është likuidimi material i trashëgimisë shqiptare nga administrata Rama. Arkat e shtetit janë bosh. Tani po plaçkitet ADN-ja shqiptare. Kur gjithçka të jetë shteruar, këta njerëz do të arratisen përfundimisht edhe nga Shqipëria. Një pjesë e madhe e kapitalit të vjedhur është fshehur jashtë vendit dhe është investuar përmes strukturave të administrimit fiduciar. Ne kemi një pasqyrë të mirë të këtyre pasurive.

Projektet e debatueshme bregdetare dhe planet e mëdha të investimit në zona natyrore rreptësisht të mbrojtura tregojnë të njëjtën mënyrë veprimi të pamëshirshme. Një emër i bujshëm investitori, një vëllim i premtuar investimesh prej miliardash dhe perspektiva e përfitimeve private zënë vendin e kontratave transparente, të verifikimit të pronësisë dhe të vlerësimeve të pavarura të ndikimit në mjedis.

Kjo mënyrë veprimi ka përmasa shkatërrimtare:

• Shkatërrimi i ekosistemeve: Peizazhet e paprekura dhe zonat e mbrojtura po mbulohen me beton për fitimet afatshkurtra të klaneve të fuqishme oligarkike. Kështu, Shqipëria humbet menjëherë tërheqjen e saj edhe për turistët — një veprim paradoksal i grupit Rama. Kush shkatërron brigjet, peizazhet dhe vlerat natyrore dëmton një themel të rëndësishëm të ekonomisë kombëtare: Bazën e të ardhurave nga turizmi, të vendeve të punës dhe të jetesës së shumë ndërmarrjeve të vogla. Ky dëm prek gjithashtu gastronominë, bujqësinë, zejtarinë dhe shërbimet rajonale. Prandaj mbrojtja e natyrës është njëkohësisht edhe politikë ekonomike.
• Shkatërrimi i mënyrave tradicionale të jetesës: Mënyrat e prodhimit bujqësor dhe strukturat e zejtarisë rurale, të zhvilluara ndër shekuj nuk mbështeten, por mbyten nga sistemi i korruptuar i prokurimit dhe i mbështetjes financiare. Ndërmarrjet e vogla bujqësore humbin mundësinë për të konkurruar në mënyrë të drejtë në treg. Bashkë me to zhduken njohuri, vende pune dhe forma ekonomike të zhvilluara ndër breza.
• Humbja e atdheut: Kur shteti privatizon vlerat e tij natyrore dhe themelet e tij kulturore dhe ua shet për pak para konsorciumeve anonime, ua heq brezave pasardhës atdheun fizik dhe kulturor. Një Shqipëri e zhveshur nga gjeografia, traditat dhe natyra e saj humbet shpirtin.

Shqiptarët duhet të kuptojnë se cilat të drejta publike po transferohen, cilat vlera natyrore rrezikohen dhe çfarë përfitimi krijohet në nivel vendor. Kriteri ekonomik është vlera e shtuar që mbetet në vend në afat të gjatë: Vende të mira pune, të ardhura për ndërmarrjet vendore dhe të ardhura tatimore. Vetëm një vëllim i premtuar investimesh tregon pak për këtë. Politika e turizmit duhet të mbrojë natyrën, të forcojë ofruesit rajonalë dhe të mundësojë një sezon më të gjatë. Brezi i ardhshëm ka nevojë për një atdhe të paprekur, nga mundësitë ekonomike të të cilit të mund të jetojë.

Si e organizoni tranzicionin pa krijuar një zbrazëti administrative?

Që kjo e ardhme të bëhet e mundur, na duhet një shtet që mbron të drejtat dhe administron me besueshmëri fondet publike. Koncepti ynë është një plan emergjence institucional me një kalendar të përcaktuar me saktësi. Kalimi drejt një rendi të rregullt, të mbështetur në shtetin e së drejtës, kërkon një qeveri kalimtare profesionalisht të aftë, me mandat të qartë demokratik, kohëzgjatje të përcaktuar dhe detyra të përkufizuara saktësisht.

Ajo nuk duhet të formojë një elitë të re të mbyllur dhe duhet të mundësojë zgjedhje të reja brenda nëntëdhjetë ditëve. Pasuritë, konfliktet e interesit dhe kontratat e anëtarëve të saj duhet të jenë të verifikueshme.

Rindërtimi duhet të nisë njëkohësisht në disa drejtime. Hapat e veçuar të reformës nuk mjaftojnë nëse institucionet ekzistuese i sabotojnë. Prandaj Protokolli i Ndërtimit të Shtetit (State-Building-Protocol), të cilin po e konceptojmë, parashikon katër detyra që duhen ndërmarrë njëkohësisht:

1 Zgjedhje të reja nën kujdestari ndërkombëtare

• Fshirja forensike e sistemeve të mbikëqyrjes: Regjistri i paligjshëm i të dhënave të sistemit të patronazhit do të shkatërrohet fizikisht nën mbikëqyrjen e ekspertëve ndërkombëtarë të forensikës informatike. Përdorimi ose ruajtja e mëtejshme e tij do të ndëshkohet me dënime drakoniane me burg.
• Hartimi i një ligji demokratik zgjedhor mbi propozimin e Komisionit të Venecias dhe në bashkëpunim të ngushtë me të.
• Votimi i diasporës nën drejtimin e OSBE-së: Procedura e votimit me postë do t’i hiqet administratës kombëtare. Regjistrimi biometrik dhe numërimi i votave të diasporës do të vendosen tërësisht nën mandatin e OSBE/ODIHR-it për të penguar manipulimet.
• Heqja e përkohshme e pushtetit të aparatit të sigurisë: Drejtuesit e policisë kombëtare dhe të shërbimit të inteligjencës (SHISH) do të pezullohen dhe gjatë fushatës zgjedhore, do të vendosen nën një organ të pavarur ndërkombëtar kontrolli, për të penguar çdo shtrëngim administrativ ndaj zgjedhësve. Lirimi i të gjithë të burgosurve politikë dhe/ose i atyre të cilëve u atribuohen pa bazë vepra penale.

2 Shteti i së drejtës pa kushte

• Reformë rrënjësore kushtetuese për imunitetin: Në seancën e tij konstituive, parlamenti i sapozgjedhur do të heqë nga Kushtetuta imunitetin parlamentar dhe ministror në procedimet për korrupsion dhe pastrim parash.
• Çlirimi i hapësirës së informacionit: Rregullat kufizuese të GJKKO-së për median do të shfuqizohen. Të gjitha procedimet për korrupsion ndaj përfaqësuesve të qeverisë Rama për periudhën 2013–2026 do të zhvillohen publikisht dhe do të transmetohen drejtpërdrejt.

3 Riorganizimi financiar dhe fondi i së ardhmes

• Kujdestaria e BQE-së mbi bankën qendrore: Banka e Shqipërisë do t’i nënshtrohet me dekret, një auditimi të jashtëm ndërkombëtar nga BQE-ja dhe Banka për Shlyerje Ndërkombëtare (BIS). Do të vendoset menjëherë një verifikim i plotë i prejardhjes së fondeve për të gjitha transaksionet me para në dorë mbi 10 000 euro në sektorin e pasurive të paluajtshme.
• Fondi Kombëtar i së Ardhmes: Pasuria e konfiskuar me vendim të formës së prerë dhe që është realisht e disponueshme do të transferohet me ligj në një “Fond Kombëtar të së Ardhmes”. Ai do të financojë investime me destinacion të përcaktuar në infrastrukturën rurale, shkolla, arsim profesional, universitete, spitale dhe qendra ambulatore. Shpenzimet e përsëritura për personelin, kujdesin dhe pensionet duhet të sigurohen gjithashtu në mënyrë të qëndrueshme në buxhetin e rregullt.

• Edhe opozita duhet të ndahet nga aktorët brenda saj që veprojnë nën flamur të rremë në shërbim të Ramës.

• Hartimi i një ligji demokratik zgjedhor mbi propozimin e Komisionit të Venecias dhe në bashkëpunim të ngushtë me të.

• Heqja e përkohshme e pushtetit të aparatit të sigurisë: Drejtuesit e policisë kombëtare dhe të shërbimit të inteligjencës (SHISH) do të pezullohen dhe gjatë fushatës zgjedhore

• Reformë rrënjësore kushtetuese për imunitetin: Në seancën e tij konstituive, parlamenti i sapozgjedhur do të heqë nga Kushtetuta imunitetin parlamentar dhe ministror në procedimet për korrupsion dhe pastrim parash.

4 Mbrojtja ekologjike dhe e ardhmja akademike

• Moratoriumi ekologjik: Anulimi i menjëhershëm i të gjitha kontratave të ndërtimit dhe të privatizimit në zonat natyrore të mbrojtura dhe në vendet historike, të dhëna pa një vlerësim transparent mjedisor. Për kërkesat për regres duhet të përdoret më pas pasuria e administratës Rama.
• Programi për të ardhmen akademike: Institucionet e arsimit të lartë dhe ndërmarrjet që ofrojnë formim profesional do të zhvillojnë së bashku programe praktike të paguara dhe rrugë kalimi drejt punësimit të kualifikuar brenda vendit. Fondet e rikuperuara do të shërbejnë për të financuar ngritjen e tyre. Më pas, vendet e përhershme të punës duhet të mbështeten në ndërmarrje të qëndrueshme dhe në funksione publike me financim të sigurt. Një diplomë duhet të hapë një perspektivë reale për të qëndruar në vend.

Si e pengoni një qeveri të re që t’i vërë sërish qytetarët nën trysni?

Vetëm ndërrimi i qeverisë nuk mbron askënd nga arbitrariteti shtetëror. Kush shpreh mendimin e tij, krijon një ndërmarrje, zotëron pronë apo angazhohet politikisht duhet  ta bëjë këtë pa pasur frikë nga pasojat negative. Kjo vlen edhe për punonjësit e sektorit publik dhe për njerëzit që përfitojnë ndihmë sociale. Policia dhe shërbimi i inteligjencës duhet t’i shërbejnë ligjit.Kompetencat e tyre nuk duhet të vihen në dispozicion të asnjë partie.

Për këtë na duhen kontroll parlamentar i pavarur, shqyrtim gjyqësor i masave të mbikëqyrjes, dokumentim i hyrjeve në të dhënat e ndjeshme dhe një mekanizëm efektiv ankimi. Këto garanci janë pjesë e ripërtëritjes institucionale. Shoqëria e lirë ka nevojë për to në mënyrë të përhershme, pavarësisht se kush qeveris.

Si siguroheni që ripërtëritja institucionale t’u sjellë vërtet përfitime njerëzve?

Duke i dhënë çdo hapi një qëllim të dallueshëm: Zgjedhjet e lira japin mandat, gjykatat e pavarura garantojnë të drejtat dhe financat publike transparente krijojnë besim. Vetëm mbi këtë bazë ndërmarrjet mund të investojnë dhe familjet të planifikojnë në afat të gjatë. Rindërtimi i shtetit është parakusht për programin ekonomik. Suksesi i tij duhet të shfaqet në punësim, të ardhura dhe shërbime publike. Sipërmarrësit shqiptarë duhet të mbrohen posaçërisht nga kërkesat korruptive, në mënyrë që të mund të veprojnë si sipërmarrës të lirë.

Fondet e rikuperuara nuk duhet të zhduken në kanale të errëta buxhetore. Ndërmarrjet e vogla dhe të mesme shqiptare kanë nevojë për procedura transparente dhe të digjitalizuara të prokurimit dhe të mbrojtjes juridike. Kush merr një kontratë publike duhet ta fitojë përmes meritës. Kur puna e ndershme dhe rreziku sipërmarrës të shpërblehen sërish, edhe investimi apo kthimi nga diaspora do të bëhen mundësi serioze.

Brenda tridhjetë ditëve, kontratat, shtesat kontraktore, flukset e pagesave dhe strukturat e pronësisë që duhen shqyrtuar duhet të regjistrohen në një regjistër të plotë. Deri në ditën e nëntëdhjetë duhet të jetë gati një program publik auditimi, me përgjegjësi dhe afate të përcaktuara. Vlera e kontratave, pagesat faktike, dëmet e përllogaritura, pasuritë e siguruara dhe kërkesat për kthimin e fondeve duhet të paraqiten veçmas. Drejtësisë dhe institucionit të kontrollit të lartë të shtetit u duhen dosje të siguruara dhe qasje e lirë për hetime.

Pas gjashtë muajsh, publiku duhet të verifikojë se çfarë shume është kthyer realisht. Pasuria e sekuestruar nuk duhet të paraqitet që më parë si e ardhur buxhetore. Për çdo përdorim të fondeve të rikuperuara duhet të dokumentohen qëllimi, pagesa, shërbimi i realizuar dhe institucioni përgjegjës.

Ky shqyrtim krijon transparencë, por nuk zëvendëson një strategji ekonomike të qëndrueshme. Shtetit i duhet një buxhet që dallon investimet nga detyrimet e vazhdueshme. Pas ndërtimit, shkollat dhe spitalet kanë nevojë çdo vit për personel dhe fonde funksionimi. Prandaj rikuperimet e njëhershme të pasurive nuk duhet të planifikohen si të ardhura të disponueshme në mënyrë të përhershme. Rindërtimi duhet të mbetet i qëndrueshëm edhe nëse rikuperimet vijnë më vonë ose janë më të vogla.

Si shndërrohet liria politike në mirëqenie ekonomike?

Duke u mundësuar njerëzve të zhvillojnë aftësitë e tyre në një ekonomi të hapur. Një Shqipëri e lirë ka nevojë për pronësi të sigurt, kontrata të zbatueshme, konkurrencë të lirë dhe qasje të barabartë në tregje. Askush nuk duhet të ketë nevojë për lidhje partiake për të hapur një ndërmarrje, për të marrë kredi apo për të fituar një kontratë. Shteti duhet t’i zbatojë rregullat në mënyrë të besueshme dhe t’i trajtojë lejet brenda afateve të publikuara. Kjo është baza për investime, jo favori politik i radhës.

Detyra ekonomike është të krijohet më shumë vlerë brenda vendit. Për këtë na duhen ndërmarrje përpunuese, bujqësi e fuqishme e shoqëruar me përpunimin e prodhimit, turizëm i qëndrueshëm, zejtari dhe shërbime të eksportueshme. Furnizimi i besueshëm me energji e ujë, rrugët e transportit dhe rrjetet digjitale ulin kostot dhe i bëjnë tërheqëse edhe vendndodhjet jashtë Tiranës. Programet e mbështetjes duhet të sjellin investime, formim dhe punësim shtesë të verifikueshëm. Rezultatet e tyre duhet të publikohen.

Ju thoni se një punë duhet të mjaftojë për të jetuar. Si do të arrihet konkretisht kjo?

Ky duhet të jetë kriteri shoqëror i programit ekonomik. Një njeri që punon në mënyrë të rregullt, me kohë të plotë, duhet t’i mbulojë shpenzimet e domosdoshme të jetesës nga këto të ardhura. Dy apo tri punë nuk duhet të jenë kusht për t’u ushqyer dhe për të paguar një banesë. Pagat më të larta kërkojnë ndërmarrje që prodhojnë më shumë vlerë përmes formimit më të mirë, teknologjisë moderne dhe produktivitetit më të lartë. Njëkohësisht, kontratat e drejta të punës, pagesa e rregullt e pagave dhe të drejtat efektive të punonjësve duhet të bëhen normë.

Një komision i pavarur, i përbërë nga punonjës, punëdhënës dhe ekspertë, duhet të shqyrtojë rregullisht pagën minimale, kostot e jetesës dhe ecurinë e produktivitetit. Vendimet për pagat duhet të jenë të kuptueshme dhe të verifikueshme. Shteti duhet ta kalojë punën informale në punësim të formalizuar përmes regjistrimit të thjeshtë, detyrimeve të parashikueshme dhe kontrollit të vazhdueshëm kundër shfrytëzimit. Puna e formalizuar krijon edhe të drejta për pension dhe mbrojtje sociale. Banesat e përballueshme, kujdesi i arritshëm për fëmijët dhe transporti publik funksional ndikojnë gjithashtu në atë se sa nga të ardhurat e një familjeje mbetet realisht.

Çfarë arsimi i duhet një shoqërie që dëshiron t’u japë të rinjve të saj një të ardhme?

Mundësia për të ndjekur një shkollë të mirë nuk duhet të varet as nga vendbanimi dhe as nga paratë e prindërve. Shkolla duhet të japë njohuri të qëndrueshme gjuhësore, matematikë, aftësi digjitale dhe mendim të pavarur. Mësuesit kanë nevojë për formim fillestar të besueshëm, kualifikim të vazhdueshëm dhe kushte pune që u mundësojnë të japin mësim cilësor. Shkollat profesionale dhe ndërmarrjet duhet të ofrojnë së bashku formim të paguar, me kualifikime të njohura. Të rinjtë kanë nevojë për një lidhje të qartë mes asaj që mësojnë dhe asaj me të cilën do ta sigurojnë më vonë jetesën.

Universitetet duhet të punojnë të lira nga ndikimi partiak dhe ta lidhin arsimin e tyre me kërkimin shkencor dhe me kërkesat e profesioneve të kualifikuara. Për rrugët profesionale dhe akademike na duhen standarde transparente cilësie dhe mbështetje për të rinjtë e aftë nga familjet me të ardhura të ulëta. Vendimtar është kalimi në punësim: Vendet e formimit, përqindjet e përfundimit të studimeve dhe punësimi pas diplomimit duhet të jenë të verifikueshme. Të mësuarit gjatë gjithë jetës duhet t’u mundësojë edhe të rriturve të kualifikohen për veprimtari të reja.

Kush duhet t’i krijojë vendet e punës dhe si do të financohet ky zhvillim?

Vendet e përhershme të punës krijohen kryesisht në ndërmarrje të qëndrueshme. Shteti krijon kushtet dhe financon në mënyrë të besueshme funksionet publike. Ndërmarrjet e vogla dhe të mesme kanë nevojë për vendime transparente kreditimi, tituj pronësie të sigurt dhe qasje të përballueshme në infrastrukturë. Garancitë publike për kreditë mund t’i lehtësojnë investimet, por duhet të jenë të kufizuara, transparente dhe të lidhura me plane biznesi të qëndrueshme. Firmat me lidhje politike nuk duhet të kenë qasje të privilegjuar.

Diaspora duhet të mund të investojë në ndërmarrje produktive, me siguri juridike, procedura të qarta dhe mbrojtje të besueshme të investimeve të saj. Programet europiane dhe investimet private duhet të forcojnë formimin, teknologjinë dhe qasjen në tregjet e shitjes. Për të eksportuar, ndërmarrjet kanë nevojë për mbështetje në përmbushjen e standardeve europiane të cilësisë. Synimi është një ekonomi më e gjerë, që e krijon mirëqenien përmes veprimtarisë produktive dhe që nuk mbetet përgjithmonë e varur nga remitancat, shitja e tokës apo projekte të mëdha të veçuara.

Financimi duhet të mbështetet në një buxhet transparent, në të ardhura tatimore të rregullta shtesë që vijnë nga rritja e punësimit dhe në fonde europiane të dakordësuara. Pasuria e rikuperuar mund ta përshpejtojë zhvillimin; ajo nuk e zëvendëson këtë bazë të qëndrueshme. Çdo masë e madhe kërkon një përllogaritje të kostove, financim të siguruar dhe rezultate të verifikueshme. Mirëqenia nuk mund të shpërndahet me dekret. Ne duhet ta krijojmë atë dhe të sigurohemi që shtresa të gjera të shoqërisë të përfitojnë prej saj.

Çfarë mund të bëjnë vetë opozita dhe shoqëria civile?

Ato duhet të bien dakord për pak kërkesa të verifikueshme: Kushte të drejta zgjedhore, kontrata transparente dhe drejtësi të pavarur. Shoqatat profesionale, komunitetet vendore dhe mediat investigative mund të dokumentojnë raste konkrete dhe t’i shqyrtojnë me partnerë ndërkombëtarë. Protesta duhet të mbetet paqësore dhe ta lehtësojë pjesëmarrjen. Nevojiten vëzhgim, mjete juridike, prani vendore dhe një alternativë e besueshme.

Edhe opozita duhet të ndahet nga aktorët brenda saj që veprojnë nën flamur të rremë në shërbim të Ramës.

Ju punoni me një grup pune ekspertësh shqiptarë dhe ndërkombëtarë, specialistësh të financave dhe studiuesish të kulturës. Çfarë fryme duhet ta udhëheqë këtë lëvizje?

Fryma e kësaj lëvizjeje është vullneti për një aleancë kombëtare dhe për bashkimin përtej kufijve partiakë në emër të një Shqipërie të lirë. Ne punojmë për një të ardhme të qëndrueshme për familjet, gratë, studentët dhe sipërmarrësit e ndershëm. Ky fillim i ri nuk duhet të njohë barriera ideologjike. Jemi të gatshëm të përfshijmë individë dhe grupime të tjera dhe për këtë qëllim, po planifikojmë një konferencë në Shqipëri.

Gjendja është tepër serioze për sulme baltosëse partiake, përplasje të ngulitura dhe dogma të vjetra. Nëse një shqiptar e vendos veten në të majtë, në qendër apo në të djathtë, kjo nuk duhet ta përjashtojë nga puna e përbashkët. Tani rëndësi kanë mundësitë e përbashkëta dhe angazhimi i vendosur:

• E majta politike duhet ta bëjë mbrojtjen sociale dhe të mirën e përbashkët kriterin e saj: Familjet nuk duhet të paguajnë më për plaçkitjen e arkës së shtetit.
• Qendra politike dhe e djathta politike duhet të vendosin në qendër të agjendës së reformave shtetin e së drejtës, pronën private, konkurrencën e lirë dhe integrimin europian, një perspektivë reale për të ardhmen, lirinë dhe drejtësinë, si dhe të ardhmen. Këtu përfshihen mbrojtja e familjeve, e natyrës dhe e trashëgimisë kulturore si dhe zhvillimi i ekonomisë dhe i arsimit.

Të gjitha forcat brenda vendit dhe në diasporën anembanë botës duhet të angazhohen së bashku. Ne i ftojmë shqiptarët dhe shqiptaret të kontribuojnë dhe të angazhohen. Pikërisht në këtë kuadër po planifikohet një mbledhje plenare që do të zhvillohet në Shqipëri. Bëhet fjalë për të bashkuar forcën intelektuale, fuqinë financiare dhe trashëgiminë kulturore të këtij populli. Aleanca kombëtare ka nevojë për një agjendë detyruese për shtetin e së drejtës, zhvillimin ekonomik dhe integrimin europian. Me këtë program, Shqipëria duhet të kërkojë nga Bashkimi Europian anëtarësim të përshpejtuar.

Synimi ynë politik është anëtarësimi i plotë në Bashkimin Europian deri në vitin 2030 dhe në masën që dakordësohet me BE-në, përfitimi gradual nga avantazhe të tjera të tregut të përbashkët që nga viti 2027. Këto janë synime, jo afate të garantuara. Ato kërkojnë institucione të qëndrueshme, përmbushjen e kritereve të anëtarësimit dhe miratimin e partnerëve europianë. Anëtarësimi duhet të sjellë përfitime në jetën e përditshme: Të drejta të garantuara, arsim më të mirë, qasje në tregje më të mëdha dhe investime produktive. Shqipëria ka potencialin për t’u bërë Zvicra e Ballkanit, por jo me kriminelë në administratë.

Nga çfarë duhet ta dallojnë njerëzit këtë fillim të ri pas dy vjetësh?

Nga një raport për ecurinë, i kuptueshëm për publikun dhe i publikuar çdo tremujor:Më shumë vende pune të formalizuara, të ardhura reale në rritje, kalime të suksesshme nga arsimi në punësim dhe më pak familje që ia dalin vetëm duke mbajtur disa punë. Po kështu, rëndësi kanë kujdesi shëndetësor i arritshëm, shkollat e pajisura në mënyrë të besueshme, shërbimet funksionale të kujdesit dhe punësimi më i gjatë në turizëm edhe përtej sezonit si dhe rritja e produktit kombëtar bruto. Treguesit fillestarë duhet të publikohen që në fillim.Për çdo masë duhen përcaktuar përgjegjësia, financimi dhe afati, ndërsa rezultatet duhen paraqitur çdo gjashtë muaj. Këto dy vjet janë kriter për reformën, jo garanci suksesi. Njerëzit duhet të mund të shohin se qëndrimi në Shqipëri ka sërish perspektivë dhe se kthimi po bëhet një mundësi serioze.

Mjaft është mjaft. Është koha për një revolucion demokratik në Shqipëri, për zgjedhje të reja e të lira, për rikthimin e pasurisë publike, për shpëtimin e natyrës, kulturës dhe gjuhës së Shqipërisë dhe për një Shqipëri në liri.