Anjeza Musollari: Dy shqiptarë, dy rrugë të ndryshme, një gjurmë e pashlyeshme në historinë e njerëzimit

Nënë Tereza dhe Migjeni, njëra i dha botës dashurinë si shërbim, tjetri i dha Shqipërisë të vërtetën si ndërgjegje

Data nuk janë thjesht shifra në kalendar. Ka ditë që, sa herë rikthehen, na detyrojnë të ndalemi dhe të mendojmë se çfarë mund të bëjë një njeri i vetëm për të ndryshuar mënyrën se si një shoqëri e sheh veten dhe si bota e sheh atë shoqëri.

26 gushti është një prej këtyre datave.

Në këtë ditë, në dy vite të ndryshme, historia shqiptare mori dy prej figurave të saj më të veçanta: më 26 gusht 1910 lindi në Shkup Agnes Gonxhe Bojaxhiu, vajza shqiptare që bota do ta njihte si Nënë Tereza; ndërsa më 26 gusht 1938, larg atdheut, në një sanatorium pranë Torinos, mbylli sytë Migjeni – Millosh Gjergj Nikolla, poeti që i dha letërsisë shqipe një zë të ri, të trazuar, rebel dhe thellësisht njerëzor.

Në pamje të parë, ata duken si dy botë krejt të ndryshme.

Nënë Tereza zgjodhi rrugën e besimit, shërbimit dhe mëshirës. Migjeni zgjodhi rrugën e revoltës, kritikës dhe së vërtetës sociale. Njëra iu përkul njeriut të rrëzuar për ta ngritur, tjetri e vështroi shoqërinë në sy për t’i treguar plagët e saj.

Por, në thelb, ata takohen në një pikë të përbashkët: në qendër të veprës së tyre qëndron njeriu.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e tyre.

 

NËNË TEREZA, SHQIPTARJA QË E BËRI DASHURINË NJË MISION

Agnes Gonxhe Bojaxhiu lindi më 26 gusht 1910, në Shkup, në një familje katolike shqiptare. Ishte një vajzë e vogël nga një familje shqiptare e Ballkanit, në një kohë kur bota ishte ende larg nga ta imagjinonte se emri i saj do të bëhej një ditë sinonim i mëshirës dhe bamirësisë.

Rrugëtimi i saj shpirtëror nisi në Letnicë, në vitin 1928. Më pas ajo shkoi në Irlandë, ku mori formimin fetar, dhe prej andej u nis drejt Indisë. Në Kalkutë do të gjente jo vetëm vendin ku do të shërbente, por edhe misionin e gjithë jetës së saj. Ajo nuk zgjodhi të jetonte larg varfërisë. Zgjodhi të hynte në të.

Nuk e shikoi të varfrin nga larg. U ul pranë tij. Nuk e konsideroi të braktisurin si një problem të shoqërisë. E pa si një qenie njerëzore që kishte nevojë për dorën e një tjetri.

Në vitin 1950 themeloi “Misionaret e Bamirësisë”, duke krijuar një prej organizatave më të njohura humanitare në botë. Prej atij momenti, emri i saj u bë i pandashëm nga një ide e thjeshtë, por e jashtëzakonisht fuqishme, njeriu nuk humbet dinjitetin e tij vetëm sepse është i varfër, i sëmurë, i braktisur apo i harruar.

Nënë Tereza e kuptoi se humanizmi nuk matet me fjalët që themi, por me atë që bëjmë për tjetrin.

Dhe ky ishte revolucioni i saj.

Një revolucion pa armë.

Pa pushtet politik.

Pa ushtri.

Pa kufij.

Ajo ndërtoi ura aty ku të tjerët shihnin mure. Në vitet 1980–1990, misionet e saj u shtrinë edhe në disa vende komuniste të kohës, përfshirë ish-Bashkimin Sovjetik, Shqipërinë dhe Kubën.

Në një botë të ndarë nga ideologjitë, ajo zgjodhi të mos pyeste se në cilën anë të kufirit ishte njeriu.

Pyeste vetëm: A ka nevojë për ndihmë?

Kjo e bëri atë një figurë që kapërceu politikën.

Në vitin 1979, Çmimi Nobel për Paqe e vendosi emrin e saj në historinë botërore. Por për shqiptarët, ajo mbeti gjithmonë diçka më shumë se një fituese e Nobelit.

Mbeti shqiptarja që nuk e harroi prejardhjen. “Sa i përket gjakut dhe prejardhjes, unë jam shqiptare.” Në një fjali të tillë nuk kishte as mburrje, as retorikë. Kishte identitet.

Një identitet që ajo e mbajti me qetësi dhe dinjitet, ndërsa jetonte larg vendit të origjinës.

Vizita e saj në Shqipëri në vitin 1993, në kuadër të vizitës së Papa Gjon Palit II, ishte një moment i jashtëzakonshëm për shqiptarët. Pas dekadash izolimi, emri i një shqiptareje që ishte bërë simbol botëror i humanizmit u kthye në vendin e saj të origjinës.

Ishte një kthim simbolik.

Një vajzë e lindur në Shkup, që kishte ikur e re drejt një bote tjetër, kthehej tashmë si një nga figurat më të njohura të planetit.

Ajo nuk solli me vete pushtet.

Solli kujtesën.

Solli mëshirën.

Solli emrin shqiptar.

 

MIGJENI, ZËRI QË NUK PRANOI TË HESHTË

Nëse Nënë Tereza e përqafoi njeriun e vuajtur, Migjeni e ngriti zërin për të.

Nëse ajo kërkoi ta lehtësonte dhimbjen, ai kërkoi të zbulonte arsyen pse ajo dhimbje ekzistonte.

Këtu nis madhështia e Migjenit.

Millosh Gjergj Nikolla ishte një prej zërave më tronditës të letërsisë shqipe të shekullit XX. Krijimtaria e tij u përqendrua te varfëria, mjerimi, padrejtësia, hipokrizia dhe vuajtja njerëzore.

Migjeni nuk shkroi për një Shqipëri të zbukuruar. Shkroi për Shqipërinë që dhembte.

Ai pa fëmijët e uritur, njerëzit e rraskapitur, gratë e vuajtura, shoqërinë e mbyllur në varfëri dhe një realitet ku njeriu shpesh dukej sikur ishte i dënuar të lindte dhe të vdiste pa e provuar kurrë dinjitetin.

Prandaj letërsia e tij ishte tronditëse.

Sepse nuk i vinte lule plagës. Ia hiqte fashën. Dhe e tregonte.

Ndikimi i Migjenit ishte i dukshëm sidomos te brezat e rinj. Ai solli një frymë të re në letërsinë shqipe, duke e larguar atë nga disa prej skemave tradicionale dhe duke e kthyer poezinë në një instrument të fuqishëm të ndërgjegjes sociale.

Pas Luftës së Dytë Botërore, vepra e tij u botua dhe u përhap më gjerësisht, duke u bërë pjesë e rëndësishme e trashëgimisë letrare shqiptare. Por madhështia e Migjenit nuk qëndron vetëm te ndikimi i tij letrar. Ajo që mbetet është guximi për të thënë atë që dhemb. Sepse shoqëritë nuk përparojnë vetëm nga ata që i lavdërojnë. Përparojnë edhe nga ata që kanë guximin t’u tregojnë plagët.

Migjeni ishte një prej tyre. Ai nuk kishte nevojë të jetonte gjatë për të lënë një gjurmë të gjatë.

Në fund të vitit 1937 shkoi në Itali për t’u kuruar. U shtrua në një sanatorium pranë Torinos. Më 26 gusht 1938, vetëm 27 vjeç, ai ndërroi jetë.

Një jetë e shkurtër.

Një vepër e madhe.

Një zë që vazhdon të dëgjohet.

 

DY RRUGË, NJË NJERI

Çfarë i bashkon, pra, Nënë Terezën dhe Migjenin?

Nuk është feja.

Nuk është letërsia.

Nuk është profesioni.

Nuk është as koha, sepse ata i përkasin dy përvojave të ndryshme.

Ajo që i bashkon është ndjeshmëria ndaj vuajtjes njerëzore. Nënë Tereza e pa vuajtjen dhe tha: “Duhet të bëj diçka.” Migjeni e pa vuajtjen dhe tha: “Duhet të flas për të.”

Njëra veproi.

Tjetri shkroi.

Njëra ndërtoi shtëpi për të braktisurit.

Tjetri ndërtoi një gjuhë për ata që nuk kishin zë.

Në këtë kuptim, ata janë dy forma të së njëjtës përgjegjësi njerëzore.

Të mos jesh indiferent.

Dhe ndoshta kjo është pikërisht ajo që shoqëria jonë moderne ka më shumë nevojë të kujtojë.

Sepse sot kemi më shumë mjete komunikimi se kurrë më parë, por jo domosdoshmërisht më shumë komunikim njerëzor. Kemi më shumë pasuri, por jo gjithmonë më shumë solidaritet. Kemi më shumë fjalë për humanizmin, por jo gjithmonë më shumë humanizëm.

Nënë Tereza na kujton se mirësia nuk është dobësi.

Migjeni na kujton se kritika nuk është urrejtje.

Të dy na mësojnë se dashuria për njeriun nuk është vetëm ta përkëdhelësh atë.

Ndonjëherë është ta mbrosh.

Ndonjëherë është t’i shtrish dorën.

Dhe ndonjëherë është t’i thuash shoqërisë një të vërtetë që ajo nuk dëshiron ta dëgjojë.

SHQIPËRIA QË DUHET TË MOS I HARROJË

Popujt nuk maten vetëm me historinë e luftërave, mbretërve, politikës dhe pushteteve.

Popujt maten edhe me njerëzit që kanë ditur t’i japin botës diçka përtej kufijve të tyre.

Nënë Tereza dhe Migjeni janë dy prej tyre.

Njëra e bëri emrin shqiptar të dëgjohej në lagjet më të varfra të Kalkutës, në sallat e diplomacisë botërore, në ceremoninë e Nobelit dhe në Vatikan.

Tjetri e bëri gjuhën shqipe të tingëllojë ndryshe, më e ashpër, më e drejtpërdrejtë, më e shqetësuar, më njerëzore. Të dy e nxorën shqiptarin nga kufijtë e një territori.

Nënë Tereza e çoi identitetin shqiptar në botën e humanizmit. Migjeni e çoi shpirtin shqiptar në botën e letërsisë moderne.

Dhe kjo është një trashëgimi që nuk duhet parë thjesht si krenari kombëtare.

Duhet parë si përgjegjësi. Sepse të nderosh Nënë Terezën nuk do të thotë vetëm të vendosësh emrin e saj në sheshe, aeroporte apo institucione.

Do të thotë të kujdesesh për njeriun që është i vetëm.

Të nderosh Migjenin nuk do të thotë vetëm të botosh veprat e tij. Do të thotë të mos kesh frikë nga e vërteta.

Një shoqëri që e kujton Nënë Terezën, por harron të varfrin, e ka keqkuptuar Nënë Terezën.

Një shoqëri që lexon Migjenin, por nuk dëshiron të shohë mjerimin që ekziston përpara syve të saj, e ka keqkuptuar Migjenin.

Ata nuk janë thjesht figura për monumente. Janë pyetje. Pyetje që na drejtohen edhe sot. Çfarë bëjmë për tjetrin? A kemi ende guximin ta themi të vërtetën?

MË 26 GUSHT, DY KUJTIME PËR NJË KOMBET

Ka një ironi të bukur të historisë që të dy emrat lidhen me të njëjtën datë. Më 26 gusht 1910, lindi një vajzë shqiptare që do të bëhej shenjtore e Kishës Katolike dhe ikonë universale e bamirësisë.

Më 26 gusht 1938, vdiq një djalë shqiptar i letrave, që do të bëhej një prej zërave më të fuqishëm të letërsisë moderne shqipe.

Njëra lindi për të shërbyer. Tjetri jetoi për të dëshmuar. Njëra na mësoi të mos e braktisim njeriun. Tjetri na mësoi të mos e fshehim të vërtetën. Dhe të dy, secili në mënyrën e vet, e vendosën njeriun në qendër. Ndoshta kjo është trashëgimia e tyre më e madhe.

Jo fama.

Jo dekoratat.

Jo monumentet.

Jo titujt.

Por njeriu.

Ai njeri që Nënë Tereza e kërkoi në rrugët e Kalkutës.

Ai njeri që Migjeni e kërkoi në rrugët e Shkodrës.

Ai njeri që vazhdon të ekzistojë edhe sot, mes varfërisë, vetmisë, padrejtësisë, shpresës dhe dëshirës për një jetë më dinjitoze.

Më 4 shtator 2016, në Vatikan, Papa Françesku e shpalli shenjtore Nënë Terezën. Por shenjtërimi i saj nuk ishte fillimi i madhështisë së saj, ishte vetëm njohja zyrtare e një jete që kishte kohë që i përkiste njerëzimit. Migjeni, ndërkohë, nuk pati një altar. Pati letërsinë. Dhe ndoshta nuk i duhej tjetër. Sepse disa njerëz bëhen të pavdekshëm nga besimi. Disa nga vepra. Disa nga sakrifica. Dhe disa nga mënyra se si arrijnë të ndryshojnë përgjithmonë mënyrën tonë të të menduarit.

Nënë Tereza dhe Migjeni janë të tillë.

Dy shqiptarë.

Dy fate.

Dy rrugë krejt të ndryshme.

Por një trashëgimi e përbashkët::të mos kalosh indiferent pranë dhimbjes njerëzore.

Kjo është arsyeja pse, sa herë vjen 26 gushti, nuk duhet të kujtojmë vetëm dy emra.

Duhet të kujtojmë dy mënyra për të qenë njeri.

Dhe ndoshta, mbi të gjitha, duhet të pyesim veten nëse kemi ende kurajën për t’i ndjekur.