Nga Cafo Boga – Barazia e vonuar: Çështja shqiptare dhe e ardhmja e Maqedonisë së Veriut

“Padrejtësia kudo është kërcënim për drejtësinë gjithkund.”— Martin Luther King Jr.

Marrëveshja Kornizë e Ohrit u hartua pikërisht për të parandaluar dominimin etnik dhe për të ndërtuar bashkëjetesën mbi bazën e barazisë politike. Ajo e njohu popullin shqiptar jo si një pakicë të toleruar, por si pjesë integrale dhe shtetformuese të republikës. Megjithatë, më shumë se dy dekada më vonë, shumë shqiptarë ndjejnë se fryma e Ohrit ende nuk është realizuar plotësisht në praktikë.Ky frustrim është i kuptueshëm.

Pyetja e papërfunduar demokratike

Një nga paradokset më të mëdha të Ballkanit modern është fakti se Maqedonia e Veriut mund të jetë anëtare e NATO-s, të synojë anëtarësimin në Bashkimin Evropian, dhe megjithatë të vazhdojë të ketë vështirësi në pranimin e plotë të gjuhës dhe të barazisë qytetare të njërit prej popujve të saj shtetformues.

Më shumë se tri dekada pas rënies së komunizmit dhe mbi njëzet vjet pas Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, Maqedonia e Veriut vazhdon të përballet me një nga pyetjet themelore të rajonit: a mund të funksionojë një demokraci vërtet shumetnike mbi bazën e barazisë, apo nacionalizmi do të vazhdojë të ndikojë jetën politike dhe sjelljen institucionale të shtetit?

Tensionet e fundit rreth përdorimit të gjuhës shqipe nuk janë thjesht mosmarrëveshje administrative apo polemika të përkohshme politike. Ato zbulojnë një krizë më të thellë që prek barazinë kushtetuese, përfaqësimin politik, kujtesën historike, identitetin dhe procesin ende të papërfunduar të demokratizimit të shtetit.

Protestat e fundit të studentëve shqiptarë në Shkup, të cilët kërkojnë zbatimin e plotë të të drejtave gjuhësore të garantuara me ligj, kanë nxjerrë sërish në pah sa të brishta mbeten marrëdhëniet ndëretnike në Maqedoninë e Veriut. Edhe pse gjuha shqipe gëzon status zyrtar sipas rendit kushtetues të krijuar pas konfliktit të vitit 2001, shumë shqiptarë besojnë se në praktikë të drejtat e tyre vazhdojnë të pengohen nga burokracia, rezistenca institucionale, vonesat dhe zbatimi selektiv i ligjit.

Ajo që e bën situatën veçanërisht shqetësuese është fakti se kërkesat e studentëve nuk janë kërkesa radikale. Ato janë të drejta të garantuara tashmë nga Kushtetuta e Maqedonisë së Veriut, nga amendamentet kushtetuese të miratuara pas Marrëveshjes së Ohrit dhe nga vetë korniza ligjore mbi të cilën u ndërtua stabiliteti pas vitit 2001.

Prandaj, çështja nuk është më nëse këto të drejta ekzistojnë formalisht. Çështja është nëse shteti është vërtet i gatshëm t’i zbatojë ato në mënyrë të barabartë, të qëndrueshme dhe të sinqertë.

Edhe pse partitë politike shqiptare kanë marrë pjesë vazhdimisht në koalicionet qeverisëse, një numër gjithnjë e më i madh shqiptarësh po pyesin hapur nëse përfaqësuesit e tyre politikë kanë mbrojtur vërtet interesat kombëtare dhe qytetare të shqiptarëve. Është e pamohueshme se partitë shqiptare kanë arritur suksese të rëndësishme: njohjen më të gjerë të gjuhës shqipe, përfaqësim më të madh në institucionet publike, zgjerimin e mundësive arsimore dhe integrim më të plotë në jetën publike.

Gjuha, identiteti dhe kujtesa historike

Për shumë maqedonas, veçanërisht në qarqet nacionaliste, përdorimi më i gjerë i gjuhës shqipe ende shihet me dyshim, sikur barazia gjuhësore të cënonte karakterin maqedonas të shtetit. Për shqiptarët, megjithatë, kjo çështje shkon shumë përtej gjuhës. Gjuha shqipe përfaqëson vazhdimësinë historike, identitetin, dinjitetin, kujtesën kolektive dhe të drejtën për t’u ndjerë të barabartë në tokën ku breza të tërë të paraardhësve të tyre kanë jetuar.

Në Ballkan, gjuha nuk është thjesht mjet komunikimi. Ajo është njohje. Është përkatësi. Është legjitimitet politik.

Pikërisht për këtë arsye debati aktual është kaq emocional dhe politikisht i ngarkuar.

Si shqiptarët ashtu edhe maqedonasit e konsiderojnë Maqedoninë e Veriut pjesë të atdheut të tyre historik. Shqiptarët shpesh theksojnë vazhdimësinë e popullsive ilire dhe dardane në pjesët perëndimore të vendit, ndërsa maqedonasit e shohin këtë territor si pjesë qendrore të zhvillimit të identitetit të tyre kombëtar ndër shekuj. Historianët mund të vazhdojnë debatet mbi origjinën historike të popujve, por shoqëritë demokratike nuk mund të ndërtohen vetëm mbi interpretime konkurruese të historisë së lashtë.

Pyetja e vërtetë sot është nëse të dy popujt mund të ndërtojnë një të ardhme të përbashkët demokratike.

Ironikisht, vetë historia dëshmon se bashkëjetesa dhe bashkëpunimi politik ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonasve nuk janë të pamundura. Shumë kohë përpara retorikës nacionaliste të ditëve tona, aktorë politikë nga të dy komunitetet kanë përjetuar periudha dialogu dhe koordinimi. Gjatë viteve ndërmjet dy luftërave botërore, përfaqësues revolucionarë shqiptarë dhe maqedonas eksploruan ide që lidhen me bashkëjetesën, vetëvendosjen dhe akomodimin politik. Madje edhe gjatë periudhës jugosllave — pavarësisht padrejtësive dhe kufizimeve të shumta — ekzistonin korniza kushtetuese që, në disa aspekte, garantonin të drejta gjuhësore më të avancuara sesa ato që disa institucione sot duket se janë të gatshme t’i zbatojnë plotësisht.

Kjo krijon një paradoks shqetësues për Maqedoninë e Veriut bashkëkohore.

Një vend që synon të bëhet pjesë e Bashkimit Evropian nuk mund të flasë me besueshmëri për standardet evropiane të demokracisë, ndërkohë që të drejtat kushtetuese të njërit prej popujve të tij shtetformues vazhdojnë të zbatohen në mënyrë të pjesshme. Demokracia evropiane nuk matet vetëm me zgjedhje apo aleanca ndërkombëtare. Ajo matet me mënyrën se si qytetarët ndihen të barabartë përballë institucioneve të shtetit të tyre.

Dështimi i Lidershipit Politik

Marrëveshja Kornizë e Ohrit u hartua pikërisht për të parandaluar dominimin etnik dhe për të ndërtuar bashkëjetesën mbi bazën e barazisë politike. Ajo e njohu popullin shqiptar jo si një pakicë të toleruar, por si pjesë integrale dhe shtetformuese të republikës.

Megjithatë, më shumë se dy dekada më vonë, shumë shqiptarë ndjejnë se fryma e Ohrit ende nuk është realizuar plotësisht në praktikë.

Ky frustrim është i kuptueshëm.

Edhe pse partitë politike shqiptare kanë marrë pjesë vazhdimisht në koalicionet qeverisëse, një numër gjithnjë e më i madh shqiptarësh po pyesin hapur nëse përfaqësuesit e tyre politikë kanë mbrojtur vërtet interesat kombëtare dhe qytetare të shqiptarëve. Është e pamohueshme se partitë shqiptare kanë arritur suksese të rëndësishme: njohjen më të gjerë të gjuhës shqipe, përfaqësim më të madh në institucionet publike, zgjerimin e mundësive arsimore dhe integrim më të plotë në jetën publike. Ato gjithashtu luajtën rol të rëndësishëm në ruajtjen e stabilitetit pas konfliktit të vitit 2001 dhe mbështetën fuqishëm integrimin euro-atlantik të vendit.

Këto ishin arritje të rëndësishme.

Megjithatë, shumë shqiptarë besojnë gjithnjë e më tepër se lidershipi i tyre politik është përqendruar më shumë te marrëveshjet e koalicioneve, rrjetet klienteliste, rivalitetet e brendshme dhe mbijetesa politike sesa te reformat e thella institucionale dhe barazia reale në jetën e përditshme.

Po aq shqetësues është perceptimi në rritje i heshtjes politike. Në momentet kur të drejtat shqiptare janë sfiduar, relativizuar apo dobësuar, shumë shqiptarë kanë pritur reagime më të forta nga përfaqësuesit e tyre politikë. Në vend të kësaj, kalkulimet e ngushta politike shpesh kanë mbizotëruar mbi interesat më të gjera qytetare dhe kombëtare.

Ndërkohë që Maqedonia e Veriut mban përgjegjësinë kushtetuese për të garantuar barazinë e të gjithë qytetarëve të saj, edhe Shqipëria, si shteti amë, nuk mund të mbetet indiferente ndaj të drejtave, dinjitetit dhe së ardhmes së shqiptarëve përtej kufijve të saj. Kjo nuk duhet parë si ndërhyrje në punët e brendshme të një shteti tjetër, por si një detyrim legjitim moral dhe kombëtar, shpeshherë i anashkaluar nga Tirana zyrtare.

Ky zhgënjim është veçanërisht i dukshëm tek brezi i ri i shqiptarëve.

Protestat e fundit studentore janë të rëndësishme pikërisht sepse përfaqësojnë një frustrim që po lind jashtë strukturave tradicionale partiake. Shumë të rinj shqiptarë nuk u besojnë më plotësisht elitave politike — jo vetëm në Shkup, por në të gjithë botën politike shqiptare. Gjithnjë e më shumë, ata besojnë se faktorët politikë shqiptarë në rajon kanë dështuar të ndërtojnë një vizion serioz afatgjatë që të mbrojë interesat shqiptare dhe njëkohësisht të promovojë bashkëjetesën demokratike.

Dhe pikërisht këtu qëndron ndoshta problemi më i thellë ballkanik.

Faktori politik shqiptar mbetet i fragmentuar.

Tridhjetë e pesë vjet pas rënies së komunizmit, Shqipëria vazhdon të vuajë nga polarizimi i thellë politik, mosbesimi institucional, akuzat për korrupsion dhe konfliktet e pafundme ndërmjet qeverisë dhe opozitës. Çështjet kombëtare që prekin shqiptarët jashtë Shqipërisë trajtohen shpesh në mënyrë retorike, por rrallëherë përmes një strategjie shtetërore të qëndrueshme, koordinimi institucional apo vizioni afatgjatë diplomatik.

Kosova, pavarësisht sakrificave historike dhe arritjeve të jashtëzakonshme, gjithashtu mbetet politikisht e përçarë dhe nën presion të vazhdueshëm nga Serbia dhe bashkësia ndërkombëtare. Në vend që të fokusohet vazhdimisht në koordinimin strategjik të shqiptarëve në rajon, energjia politike shpesh konsumohet nga përplasjet e brendshme dhe krizat e përditshme politike.

Si rezultat, shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Preshevë, Mal të Zi dhe Çamëri shpesh ndihen të pambështetur politikisht dhe të ekspozuar strategjikisht.

Gjuha shqipe nuk duhet parë si kërcënim për shtetin. Përkundrazi, zbatimi i plotë dhe i barabartë i saj do të forconte legjitimitetin demokratik, do të thellonte besimin ndërmjet komuniteteve dhe do të përforconte stabilitetin afatgjatë të vendit. Demokracitë shumetnike në botë kanë dëshmuar vazhdimisht se shumëgjuhësia nuk është dobësi kur ekzistojnë barazia dhe respekti reciprok.

Nacionalizmi nuk është zgjidhja

Në të njëjtën kohë, nacionalizmi po rikthehet sërish në pjesë të ndryshme të Ballkanit. Narrativat nacionaliste serbe mbi Kosovën vazhdojnë të mbijetojnë në qarqe të rëndësishme politike dhe intelektuale, ndërsa segmente të nacionalizmit maqedonas vazhdojnë t’i rezistojnë barazisë së plotë të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Zhvillime të tilla krijojnë pasiguri dhe frustrim të kuptueshëm tek shqiptarët në të gjithë rajonin.

Megjithatë, pavarësisht këtyre tensioneve, ndarja territoriale, apo ndarja etnike mund të mos jenë përgjigjja më e mirë.

Herë pas here shfaqen zëra që sugjerojnë se zonat me shumicë shqiptare duhet t’i bashkohen Kosovës ose Shqipërisë, ndërsa maqedonasit duhet të afrohen më shumë me Bullgarinë. Ide të tilla mund të tërheqin emocionalisht qarqe të zhgënjyera nga dekada mosbesimi dhe tensionesh të pazgjidhura. Por Ballkani e ka përjetuar tashmë çmimin tragjik të projekteve territoriale etnike gjatë viteve ’90. Popullsitë mbeten të përziera, historitë të ndërthurura dhe kufijtë e rinj pothuajse me siguri do të prodhonin kriza të reja, jo paqe të qëndrueshme.

Stabiliteti i ardhshëm i Maqedonisë së Veriut nuk varet nga ndarja, por nga barazia reale.

Asnjë shtet demokratik nuk mund të funksionojë në mënyrë të qëndrueshme nëse një komunitet ndihet dominues, ndërsa tjetri vetëm i toleruar. Po ashtu, bashkëjetesa nuk mund të mbijetojë kur garancitë kushtetuese ekzistojnë vetëm në letër, ndërsa realiteti institucional i përditshëm tregon diçka krejt tjetër.

Gjuha shqipe nuk duhet parë si kërcënim për shtetin. Përkundrazi, zbatimi i plotë dhe i barabartë i saj do të forconte legjitimitetin demokratik, do të thellonte besimin ndërmjet komuniteteve dhe do të përforconte stabilitetin afatgjatë të vendit. Demokracitë shumetnike në botë kanë dëshmuar vazhdimisht se shumëgjuhësia nuk është dobësi kur ekzistojnë barazia dhe respekti reciprok.

Rreziku i vërtetë qëndron diku tjetër — te nacionalizmi, mosbesimi, oportunizmi politik, korrupsioni dhe dështimi i vazhdueshëm i lidershipit politik në rajon.

Një brez i ri dhe një zgjedhje vendimtare

Ndoshta mësimi më i rëndësishëm që del nga protestat e fundit është se një brez i ri shqiptarësh po artikulon frustrimet e tij në mënyrë të pavarur. Studentët shqiptarë sot nuk po kërkojnë privilegje. Ata po kërkojnë dinjitet, meritokraci, respekt për Kushtetutën, trajtim të barabartë dhe një të ardhme ku të mos ndihen qytetarë të dorës së dytë në vendin e tyre.

Historia ka treguar vazhdimisht se lëvizjet studentore shpesh bëhen ndërgjegjja e shoqërive në periudha stagnimi politik. Nga lëvizjet demokratike në Evropë deri te transformimet politike në Ballkan, të rinjtë kanë qenë shpesh të parët që kanë sfiduar padrejtësinë institucionale dhe stagnimin politik.

Në shumë aspekte, këta studentë mund të përfaqësojnë fillimin e një vetëdijeje të re politike — më pak të burgosur nga rivalitetet e vjetra partiake dhe më të përkushtuar ndaj të drejtave demokratike, barazisë qytetare, dinjitetit kombëtar dhe bashkëpunimit rajonal.

Maqedonia e Veriut ndodhet sot në një udhëkryq të rëndësishëm historik.

Ajo mund të vazhdojë rrugën drejt një shteti evropian, demokratik dhe shumetnik ku shqiptarët dhe maqedonasit ndihen njësoj të respektuar dhe të barabartë, ose mund të lejojë që nacionalizmi, mosbesimi institucional dhe miopia politike të gërryejnë gradualisht bashkëjetesën e ndërtuar pas vitit 2001.

Dobësimi ose relativizimi i statusit ligjor të gjuhës shqipe nuk do ta forconte shtetin. Përkundrazi, do të dobësonte besimin, do të thellonte polarizimin dhe do të rrezikonte rihapjen e plagëve që Marrëveshja e Ohrit synonte të shëronte.

Pyetja nuk është më nëse shqiptarët dhe maqedonasit mund të jetojnë së bashku. Ata jetojnë së bashku prej brezash.

Pyetja e vërtetë është nëse liderët politikë do të kenë urtësinë dhe pjekurinë demokratike për të ndërtuar më në fund një shtet ku asnjëri popull të mos ndihet mysafir në shtëpinë e vet.

Asnjë shtet nuk dobësohet duke respektuar gjuhën, dinjitetin dhe barazinë kushtetuese të qytetarëve të tij. Shtetet dobësohen vetëm kur u frikësohen atyre. — Cafo Boga