Cafo Boga: Kosova nuk mund të mbahet peng nga politika e bojkotit

Kur opozita e kthen bllokimin në strategji, vetë demokracia vihet në rrezik

“Salus populi suprema lex esto.” — Ciceroni
Mirëqenia e popullit qoftë ligji më i lartë.

Linkolni paralajmëroi dikur: “Një shtëpi e përçarë kundër vetes nuk mund të qëndrojë.” Për Kosovën, kjo nuk është retorikë historike, por një provë e së tashmes. Asnjë parti nuk është mbi republikën, asnjë mllef mbi shtetin dhe asnjë interes politik nuk vlen të rrezikojë të ardhmen e një kombi që ende po e përmbush udhëtimin e tij demokratik.

Edhe një herë, Kuvendi i Kosovës ka dështuar të zgjedhë Presidentin — jo sepse një kandidat u debatua dhe u rrëzua me votë demokratike, por sepse partitë opozitare zgjodhën sërish mospjesëmarrjen, duke e lënë Kuvendin pa kuorum dhe duke penguar institucionin të ushtrojë një nga detyrat e tij më themelore kushtetuese. Kjo nuk ishte rastësi, por kulmi i një strategjie. Kryeministri Albin Kurti, sipas raportimeve, ka ofruar disa rrugë për të thyer ngërçin — konsultime, kompromise procedurale dhe ftesa për pjesëmarrje të opozitës — por këto mbetën pa përgjigje. Kjo ngre një pyetje thelbësore: a ka qenë ndonjëherë qëllimi zgjidhja e mosmarrëveshjes, apo vetë paraliza është bërë objektivi politik?

Kjo pyetje ka rëndësi, sepse ekziston një dallim i thellë midis opozitës dhe obstruksionit. Njëra korrigjon pushtetin; tjetra gërryen institucionet. Kur përfaqësues të zgjedhur bojkotojnë Kuvendin jo si protestë e përkohshme, por si metodë për të penguar funksionimin e shtetit, ata pushojnë së qeni thjesht kundërshtarë të qeverisë dhe fillojnë t’i kthejnë institucionet në pengje. Për një republikë të re si Kosova, kjo nuk është thjesht lojë politike e zakonshme. Është rrezik.

Krizë Politike — dhe e vetë projektimit Kushtetues

Kjo nuk është vetëm një krizë politike; ajo po nxjerr në pah një dobësi kushtetuese. Hartuesit e Kushtetutës së Kosovës vendosën një prag të lartë për zgjedhjen e Presidentit, me qëllim sigurimin e legjitimitetit përmes konsensusit të gjerë dhe shmangien e dominimit të një shumice të përkohshme. Logjika ishte fisnike. Por kur rregullat e konsensusit përdoren si armë përmes mungesës së qëllimshme, një mekanizëm i ndërtuar për të mbrojtur demokracinë mund të përdoret për ta paralizuar atë. Ky është boshllëku kushtetues që kjo krizë ka zbuluar.

Asnjë pakicë demokratike nuk duhet të ketë mundësinë ta shndërrojë mungesën në veto të përhershme. Asnjë republikë nuk duhet të lejojë që mungesa të bëhet më e fortë se ligji. Demokraci të tjera e kanë mësuar këtë përmes përvojash të dhimbshme. Ngërçi presidencial në Turqi në vitin 2007 çoi në reforma kushtetuese dhe zgjedhje të drejtpërdrejta presidenciale. Moldavia kaloi vite në paralizë institucionale para se të gjente mekanizma korrigjues. Libani ka paguar vazhdimisht çmim të rëndë kur kuorumi është shndërruar në armë politike. Mësimi është universal: sistemet që kërkojnë konsensus të gjerë duhet të kenë edhe mekanizma kundër bllokimit. Kosova sot ka nevojë për këta mekanizma.

Rrugët përpara

Disa reforma meritojnë debat serioz. Kosova mund ta ruajë modelin parlamentar të zgjedhjes së Presidentit, por të ulë pragjet pas disa raundeve të dështuara, duke kaluar nga shumica e cilësuar në shumicë të thjeshtë, nëse është e nevojshme. Mund të parandalojë që bojkoti të bëhet veto, duke mos lejuar që refuzimi i përsëritur për pjesëmarrje ta bllokojë pafund procesin. Mund të kërkojë pjesëmarrje të detyrueshme, duke ruajtur të drejtën për të votuar kundër ose për të abstenuar, pra duke mbrojtur mospajtimin, por jo sabotimin. Ose Kosova mund të debatojë seriozisht zgjedhjen e Presidentit nga populli, duke ia kthyer vendimin sovranit, nëse Kuvendi dështon vazhdimisht.

Këto nuk janë ide radikale. Janë masa mbrojtëse demokratike kundër marrjes peng të institucioneve. Projektimi kushtetues duhet të mbrojë jo vetëm konsensusin, por vazhdimësinë e shtetit.

Problemi më i thellë: Politika e vetos

Megjithatë, vetëm kushtetuta nuk e shpjegon këtë krizë. Këtu vepron një mentalitet politik — një mentalitet që rrezikon krizë institucionale, zgjedhje të kushtueshme, vonesa qeverisëse, madje edhe dëm për trajektoren europiane të Kosovës, vetëm për të dobësuar një rival politik. Ky është mentaliteti i politikës së vetos: një politikë ku mposhtja e kundërshtarit bëhet më e rëndësishme se ruajtja e republikës.

Në demokraci të pjekura, partitë garojnë për të qeverisur; në demokraci të brishta, ato shpesh garojnë për të penguar të tjerët të qeverisin. Kjo nuk është opozitë e shëndetshme. Kjo është kalbëzim demokratik. Madisoni kishte frikë nga fraksionet kur ato vënë interesin e ngushtë mbi të mirën publike. Ciceroni paralajmëroi se kur partia ngrihet mbi republikën, republika fillon të gërryhet. I njëjti parim vlen sot. Nëse mllefi ndaj një lideri bëhet më i fortë se përgjegjësia ndaj shtetit, opozita pushon së qeni korrigjuese dhe bëhet shkatërruese.Asnjë demokraci nuk piqet nën sabotim të përhershëm.

Një Shtet i ri nuk mund të përballojë zakone të vjetra

Për Kosovën ky rrezik shumëfishohet nga gjeografia dhe historia. Kjo nuk është një demokraci e vjetër dhe e mbrojtur nga shekuj stabiliteti institucional. Është një shtet i ri në një fqinjësi të vështirë strategjike, me sovranitet të fituar me mund, me institucione ende në konsolidim dhe me aleanca thelbësore për sigurinë. Për shtete të tilla, paraliza e brendshme nuk është thjesht mosfunksionim i brendshëm; ajo mund të kthehet në cwnueshmëri gjeopolitike.

Tukididi e kuptoi këtë shumë kohë më parë: “Të fortët bëjnë çfarë munden, të dobëtit vuajnë çfarë duhet.” Për kombet e vogla, vetësabotimi institucional nuk është teatër politik. Është rrezik. Dhe pikërisht, sepse Kosova mbetet një republikë e re, ajo nuk mund të përballojë zakone politike që i përkasin partive të konsumuara, e jo një kulture demokratike të pjekur.

Edhe votuesit kanë përgjegjësi

Në fund, as kushtetutat nuk e shpëtojnë dot një demokraci nga papërgjegjshmëria politike. Këtë duhet ta bëjnë votuesit. Kutia e votimit është vendi ku demokracitë disiplinojnë sjelljen shkatërruese. Qytetarët duhet të pyesin nëse partitë po zgjidhin kriza apo po i prodhojnë ato; nëse po ushtrojnë opozitë apo po normalizojnë paralizën; nëse duan të qeverisin apo vetëm t’ua mohojnë të tjerëve qeverisjen.

Partitë që e trajtojnë bojkotin si levë, krizën si mundësi dhe paralizën si strategji duhet të përballen me pasoja demokratike. Nëse obstruksioni shpërblehet, ai do të vazhdojë. Nëse ndëshkohet, politika mund të rinovohet. Kjo nuk do të thotë mbështetje e verbër për një lider. Do të thotë refuzim për të legjitimuar një kulturë politike që dobëson vetë shtetin.

Disa parti ndoshta nuk kanë nevojë vetëm për humbje elektorale. Kanë nevojë për ripërtëritje — për lidership të ri, për mendim të ri, ndoshta edhe për zëvendësim brezash. Sepse zakonet e vjetra politike, nëse shpërblehen vazhdimisht, bëhen patologji e përhershme. Dhe republikat kanë rënë për më pak.

Përtej kësaj krize

Ky moment është më shumë se një ngërç parlamentar. Është provë e pjekurisë demokratike të Kosovës. A do mbeten institucionet të cwnueshme ndaj politikës së bojkotit, apo kjo krizë do prodhojë reforma që forcojnë republikën? Kjo është tash pyetja qendrore.

Sepse parimi në lojë është i thjeshtë, por i thellë: pakica duhet gjithmonë ta ketë të drejtën të kundërshtojë; por kurrë fuqinë për ta paralizuar shtetin. Kosova meriton një opozitë që sfidon pushtetin, jo një opozitë që çaktivizon republikën. Dhe meriton rregulla kushtetuese aq të forta sa asnjë fraksion të mos mund ta mbajë demokracinë peng.

Linkolni paralajmëroi dikur: “Një shtëpi e përçarë kundër vetes nuk mund të qëndrojë.” Për Kosovën, kjo nuk është retorikë historike, por një provë e së tashmes. Asnjë parti nuk është mbi republikën, asnjë mllef mbi shtetin dhe asnjë interes politik nuk vlen të rrezikojë të ardhmen e një kombi që ende po e përmbush udhëtimin e tij demokratik.

Nëse Kosova duhet të nxjerrë një mësim nga kjo krizë, ai është ky:Opozita mund ta sfidojë pushtetin — por kurrë nuk duhet ta rrezikojë republikën.