Intervista/ Akademik Artan Fuga: Propozimi i kryeministrit tonë për status inferior të Shqipërisë në BE, i papajtueshëm me interesat e vendit

Te ne kryesia e partisë në qeveri, kryesia e grupit të deputetëve të shumicës, pra vota në Kuvend, qeveria, Presidenti i zgjedhur nga shumica, janë një pushtet i vetëm

Jakup B. GJOÇA

Akademik Artan Fuga, në intervistën ekskluzive për gazetën “Telegraf”, duke iu referuar kërkesës të Kryeministrit Rama, së bashku me Presidentin serb Vuçiç drejtuar Bashkimit Europian “ për heqjen dorë nga anëtarësimi dhe pranimi i njëfarë raporti “të nivelit të dytë” me BE-në”, thekson se “është e  rrezikshme të bësh pjesë në një organizëm ndërkombëtar me status inferior”. Duke analizuar standartet e demokracisë 36 vjeçare në Shqipëri, Akademik Fuga pohon se “Meritokracinë e ka mbuluar nepotizmi, besnikëria politike, bindja ndaj shefave.”. Ndërsa “luftën e sharjeve” të mazhorancës, opozitës në Parlament dhe në deklaratat publike, e cilëson si “Retorika e sharjeve  pozitë -opozitë, – teknike anashkalimi e politikës.”  Akademik Fuga, duke analizuar rezultatet e Reformës në Drejtësi, sarkazon: “Shqiptari drejtësi ka pasur edhe nga kadiu, kanuni, sulltani, kurse sot e drejtat i vonohet pa fund”. Duke qenë se afrohen zgjedhjet lokale të 2027-s, Akademik Fuga thotë se “Pushteti lokal në konflikt me promet e BE për qeverisjen vendore”. PD sot nuk ka dalë nga taktikat politike “Basha”. S’mund të ketë reformë arsimore pa integruar dinamikat shoqërore dhe ekonomike me ato të formimit universitar. Emigrantët: Të gjithë mendojnë nën zë: se mos kthehen në Atdhe? Ha njeriu njeriun!

Ligjet tona janë larg ligjeve evropiane, konventave, standardeve

– Procesi i anëtarësimit të Shqipërisë në Bashkimin Europian, a ka prodhuar modele të reja institucionale, me qëllim intensifikimin e tij?

– Asnjë. Ligjet tona janë larg ligjeve evropiane, konventave, standardeve. Çdo kusie me qumësht, pra me përmbajtje evropiane, ne i hedhim nga një pikë naftë, pra logjikë autoritariste, oligarkike, shqiptare, dhe na serviret qumësht i prishur.

– Sipas jush, cilat janë sot raportet e pavarësisë të pushteteve në Shqipëri?

– Me përjashtim të SPAK-ut, te i cili ndikimi i jashtëm i jep një pavarësi nga qeveria, por është kontekstuale, te ne kryesia e partisë në qeveri, kryesia e grupit të e deputetëve të shumicës, pra vota në Kuvend, qeveria, presidenti i zgjedhur nga shumica, janë një pushtet i vetëm. Gjemëni një deputet socialist të ketë votuar kundër një projektligji të ardhur nga qeveria, gjemëni një kthim ligji nga ana e Presidentit, dhe do të pranoja se Presidenti, qeveria, Kuvendi, janë pushtete të ndara ! Apo gjemëni një kritikë nga kryesia e partisë socialiste ndaj qeverisë dhe do ta pranoja.

– Nëse Bashkimi Europian, pranon anëtarësimin e Shqipërisë, kështu siç është me këtë gjendje të mangësisë së demokracisë në Shqipëri, a ndikon, në inkurajimin dhe respektimin e proceseve demokratike në jetën politike dhe shoqërore?

– Mund edhe ta ndihmonte, duke i ushtruar presion së jashtmi. Por, mundet edhe jo!

– Prof. Fuga, ju si do ta analizonit nismën e përbashkët të Kryeministrit të Shqipërisë dhe Presidentit të Serbisë, botuar në gazetën gjermane “Frankfurter Allgemeine Zeitung”, për heqjen dorë nga anëtarësimi dhe pranimi i njëfarë raporti “të nivelit të dytë” me BE-në?

– Kuptohet nga vetë kërkesa që është formuluar në atë dokument, që do t’i mbetet historisë si dëshmi. Pra, atje shprehet qartë ideja, se të dy kryeministrat në një mendje, zë dhe vullnet të përbashkët, do ta pranonin një hap drejt Bashkimit Evropian, pa pasur as komisioner, që të vinte nga vendet e tyre, as të drejtën e vetos. Në pamje të parë, duket se kjo kërkesë, duke hequr dorë nga standardet, që kanë vendet e tjera anëtare në Bashkimin Evropian, shpreh një vullnet të shtuar për t’u bërë pjesë e e tij. Ndërkohë, mua më duket, se kryeministri i vendit tonë, ai serb nuk më intereson pothuajse fare, ka adoptuar një pozicion më realist karshi proceseve të integrimit. E ka kuptuar, si duket, se procesi është shumë më i vështirë, sesa e paraqiti gjatë fushatës së fundit për zgjedhjet në Kuvend. Propaganda është diçka, kurse realiteti është diçka tjetër, shumë më kokëfortë. Në fakt, kjo kërkesë kaq e thjeshtëzuar duket sikur nënkupton që kryeministri ka dijeni, që BE mendon se Shqipëria, sikundër edhe Serbia, do të dilnin me veto për shumë politika evropiane. Ndaj iu thotë drejtuesve evropianë, që «mos kini frikë nga ne, dhe që të siguroheni na privoni nga e drejta e vetos!». Në fakt, ky nuk është integrim evropian i aspiruar dhe i premtuar, është krejt tjetër gjë. Unë mendoj se ky propozim nuk ka shumë shanse të pranohet. Për dy arsye. E para, sepse Bashkimi Evropian ka disa parime dhe norma themelore, që respekton. Vendet janë me të drejta të barabarta. E dyta, sepse është e rrezikshme të hysh në një bashkim politik, ku të gjithë kanë të drejtën e vetos, kurse Shqipëria nuk e ka. Kjo bie ndesh me sovranitetin e vendit. Imagjinoni, sikur BE t’i kërkonte diçka Shqipërisë, që asaj nuk ja lejon Kushtetuta ta ndërmarrë. Nga njëra anë, ajo nuk do ta realizonte dot, sepse respekton Kushtetutën e saj. Nga ana tjetër, duke mos pasur të drejtën e vetos në BE, do të duhej t’i nënshtrohej vullnetit të vendeve të tjera. Pse vendet e tjera mund t’i imponohen një shteti sovran për atë që do të bëjë ose jo? Unë mendoj se kushtetueshmërisht kjo çështja nuk zgjidhet dot kështu. Për vete e quaj një dosje të mbyllur.

– Kjo nisma e Kryeministrit të Shqipërisë dhe Presidentit të Serbisë a krijon një paqartësi vizioni politik, meqë propozon modele që nuk kanë lidhje me njëri-tjetrin: pjesëmarrjen në tregun e brendshëm të BE-së dhe në zonën Schengen, duke hequr dorë nga anëtarësimi në BE?

– Po, pra, po qe se do të realizohej kështu nuk do të kishim një anëtarësim të vërtetë në Bashkimin Evropian. Dhe politikat ekonomike me vullnet të kufizuar politik dhe të drejta të cunguara mund të bëhen pastaj të rrezikshme. Thjesht, sepse humbasim sovranitetin shtetror, që e ka çdo vend i Bashkimit Evropian. Ta zëmë, Kroacia, Greqia, Sllovenia, Rumania, Bullgaria e kanë, kurse ne nuk do ta kishim. Këtë nuk do ta pranonte as Kushtetuta, mendoj. Le ta zëmë një shembull fiksion, që unë si proevropianist nuk e konsideroj veçse si rast teorik, por e drejta teorike është. Bashkimi Evropian ndërmerr një fushatë lufte ndaj Shqipërisë! Shqipëria nuk ka të drejtë veto. Çfarë do të bënte në këtë rast? Do të hynte në luftë kundër vetes së vet!

– Prof. Fuga, a mund të na shpjegoni nga këndvështrimi i filozofisë sociologjike, pse kryeministri (ndodh shumë herë), para disa ditësh përdori një gjuhë publike mjaft fyese ndaj partisë opozitare parlamentare? (e cilësoi publikisht “hale”!)

– Pak e çuditshme si shprehje, sepse nga ana tjetër shumica socialiste bashkëpunon në komisione të përbashkëta me deputetë të opozitës. Këta të fundit drejtojnë edhe komisionet të ndryshme parlamentare, marrin fjalën në seanca, bëjnë propozime për ligjet, etj. Atëherë i bie, që deputetët socialistë bashkëpunojnë me përfaqësues « halesh » !!! Por, unë mendoj se ai e përdori këtë term si retorikë brenda një mbledhjeje socialistësh, thjesht si metaforë. Nuk e di përse iu kujtua kjo fjalë, aq më shumë në dialektin tiranas, që në gjuhën zyrtare shqip thuhet wc, ose nevojtore. Këto metafora përdoren në këto kontekste për t’i dhënë pak « piper » dhe dozë emocionesh një mbledhjeje partiake. Por, sot midis komunikimit të brendshëm dhe të jashtëm pothuajse nuk ka dallim. Kështu fjala mori dhenë. Por, harrohet shpejt. Kryeministri e përdor me efikasitet këtë strategji. E çon opozitën në shtigje që i interesojnë dhe e bën të merret me gjëra pa vlerë sikurse janë fjalët ofenduese. E tërheq atje ku do. Dhe shpesh opozita bie në këtë grackë. Interesi i shumicës qeverisëse është ta tërheqë opozitën në Kuvend në një betejë fjalësh, sharjesh, rrëmujash, kështu vepron më lirshëm. Është edhe një lloj karikature e kundërshtarit. Por, nuk ka asgjë filozofike.

– Prof. Fuga, a mund të bëhet Tirana, kryeqyteti i një vendi anëtar i Bashkimit Europian,  ndërkohë që sot nuk ka ujë të pijshëm në çezmat e shtëpive të banorëve?

Nuk besoj se është kjo pengesa. Pengesa, meqë folëm për Tiranën, është tjetër. Pushteti lokal te ne është i ndërtuar, organizuar dhe operon pa pasur asnjë standard, që të ishte i ngjashëm me kontekstin juridik dhe politik evropian. Ku ka kryeministër në Evropë që të kërkojë shkarkime të punonjësve dhe të zgjedhurve të pushtetit lokal! Ne s’kemi media lokale të vërteta që të bëjnë transparencën e bashkive. Ne kemi dhjetëra bashki në ndjekje ligjore. Referendume lokale, po ashtu s’kemi pasur. Demokracia lokale është në pikë të hallit. Regjistrimi i votuesve gjithashtu është larg standardeve evropiane, ku në pushtetin lokal shpesh votojnë edhe të huajt me banim atje. Për të mos folur për pavarësinë dhe autonominë e nëpunësve të administratës bashkiake nga drejtuesit politikë lokalë. Bashki, që të kenë nën kontroll edhe zonën ruale vetëm te ne kam parë. Komunat lokale rurale janë rrudhur.

– Nëse Dritëro Agolli, pas disa viteve të ndryshimit të sistemeve politike në Shqipëri e vlerësoi nivelin e demokracisë në “Shkërdhatokraci”, ju sot si do ta vlerësonit?

– Jemi larg vlerësimit të karrierave sipas meritave. Deputetët i caktojnë me lista të mbyllura kryetarët e partive. Pra, merita këtu zëvendësohet nga servilizmi ndaj kryetarit. Tenderat, sikurse po e tregojnë dosjet, që ka hapur drejtësia, jepen me njohje dhe anësi politike, ose shpesh edhe në mënyrë subjektive, pra mungon konkurrenca e drejtë. Emërimi i nëpunësve ndikohet nga anësia politike. Unë nuk e di nëse kjo është « shkërdhatokraci », sepse nuk e kuptoj këtë fjalë, por që gara e lirë midis individëve është e munguar, këtë nuk ka njeri që nuk e di. Gjeni në administratë për shembull qoftë edhe një njeri, nëpunës, që të thotë se është anëtar i partisë demokratike! Nuk besoj se mund të gjeni më shumë se disa, më pak se gishtat e dorës! Besnikëria, bindja, anësia politike, nënshtrimi, rrethi i miqve, jo rrallë nepotizmi familjar karakterizojnë mungesën e asaj, që do të quhej meritokraci.

– Prof.Fuga, keni deklaruar në një intervistë ekskluzive për gazetën “Telegraf” më 31 mars 2018 se “Krijimi i trupës së Drejtësisë është ende nën kontrollin politik”. Sot, pas 8 vitesh, çfarë do të shtonit?

– Sa kohë në formësimin e trupës së drejtësisë ndikon Kuvendi, po në atë masë është edhe ndikimi politik.

Drejtësia dikur ishte nën presionin e krimit dhe joshjes, sot është nën kthetrat e politikës dhe disa burokratëve të ambasadave në Tiranë? Pse drejtësia u rikthye tek kilometri zero?

–Unë këtu parapëlqej të flas me fakte. Ka vonesa të jashtëzakonshme në trajtimin e çështjeve civile. Deri më sot shqiptari i zakonshëm jeton në një shoqëri që për hallet dhe konfliktet e veta merr me shumë vonesë drejtësi. Ndofta për herë të parë në qindra vjet. Edhe më parë ja bënte drejtësinë kadiu, familja, klani, kanuni, kurse sot as këto nuk i ka.

– Pas çdo zgjedhje parlamentare, ngrihen komisione parlamentare, me të njëjtët aktorë (deputetë të partive politike pozitë-opozitë), me të njëjtin refren-qëllim politik, (që do zbatojnë rekomandimet e OSBE-ODIHR) dhe pas kësaj, çdo rezultat zgjedhor nga opozita humbëse kundërshtohet, denoncohet edhe në gjykatë me të njëjtat motive, dëshmi, prova (vjedhje, manipulime e shitblerje të votës). Kjo është pjesë e lojës politike të 2 partive të mëdha parlamentare për të ruajtur privilegjet zgjedhore ndaj kundërshtarëve politikë?

– Kjo që thoni ju është e saktë. Opozita ka kohë që ka hyrë në këtë hulli. Thotë se nuk merr pjesë në zgjedhje pa marrë garanci se do të jenë të ndershme. Kërkon qeveri teknike, etj.,. Pastaj në çastin e fundit voton kodin elektoral si e do qeveria. Hyn në zgjedhje, duke thënë se do të fitojë thellë. Pastaj thotë se zgjedhjet u vodhën. Pastaj premton se do të bëjë analizë që nuk e bën. Zgjedhjet i quan të paligjshme, por deputetët e saj i marrin mandatet. Pasi i marrin, përfitojnë të gjitha privilegjet. Nisin përsëri të flasin për reformë zgjedhore. Dhe kjo përsëritet. Edhe tani bën, po ashtu, sikurse në kohën, që e drejtonte zoti Lulzim Basha. Po, është fakt historik i këtyre 13 vjetëve. Socialistët kanë monopolizuar pushtetin, Partia Demokratike monopolizon opozitën. Por, a është lojë politike apo jo, këtë nuk dua ta them.

– Ju, Prof. Fuga jeni përditë pranë studentëve, jetoni me botën e tyre. Cili është shqetësimi i studentëve? Vizioni i tyre, ku e kërkojnë të ardhmen?

– Cilësia e studimeve lë për të dëshiruar. Diploma nuk jep mundësi punësimi në shumë degë. Emërimet të ndikuara nga nepotizmi, anësia politike.

– Çfarë produkti prodhoi reforma në arsim, e ndërmarrë nga qeveria e Rilindjes? Sa nga kërkesat e protestës së atëhershme të studentëve u jetësuan?

– Ligji për Arsimin e Lartë ka qenë një dështim i thellë. Ai e ka dëmtuar dhe penguar shumë punën në universitete. Po të ishte për mua, ata që punuan dhe hartuan teknikisht këtë ligj duhej të përjashtoheshin nga bota akademike dhe universitare shqiptare publike ose private. Të shpalleshin akademikisht “non grata”. Kjo kuptohet edhe nga fakti se tani qeveria po flet se do të ndërmarrë një revizionim të atij ligji. Por, ende nuk ka një pozicion zyrtar se, ku sipas Ministrisë së Arsimit janë shfaqur problemet. Nuk ka një studim të thellë dhe të bazuar për këtë çështje. Prandaj kam ndrojtje se ndryshimet ligjore do ta përkeqësojnë situatën dhe bëhen me lobime të mbyllura. Pa hyrë në çështje të veçanta, të cilat janë një thes, desha të them vetëm se nëse nuk do të ketë një harmoni midis proceseve sociale dhe ekonomike kombëtare dhe objektivave të arsimit të lartë, nëse këto dy procese janë divergjentë, atëherë asnjëherë nuk do të ketë një reformë të vërtetë. Nga njëra anë, shoqëria shqiptare ka njohur një kthim mbrapa teknologjik në shumë aspekte, nga ana tjetër masivizoi Arsimin e Lartë. Kjo solli papunësi intelektuale me të gjitha pasojat e tjera të dhimbshme, që ndoshta do të kemi rast t’i flasim më vete.

– Prof. Fuga, përse sot Shqipëria shpopullohet, ku 70% e të rinjve dëshirojnë të largohen përgjithmonë, e të kërkojnë të jetojnë diku gjektë, e askush, parti politike, shoqëria civile nuk ndërmarrin as mundimin për debat politik për këtë?

– Nuk është se nuk flitet, por askush nuk mendon që të ketë një rikthim të tyre. Po të ktheheshin emigrantët edhe njëherë në vendlindje, këtu do « të hante njeriu njeriun ». Ku do të punonin, me se do të mbaheshin, askush nuk i do këtu! Është tragjike!

-Ju falenderoj, Prof. Fuga!