Anjeza Musollari: Operacioni “Top-sekret”- ‘Nëntoka’. Libri i ri i Kujtim Boriçit që zbuloi një histori të fjetur në nëntokën shqiptare

Libri, botim i gazetës “Telegraf”.
Së shpejti bëhet promovimi tij

Anjeza MUSOLLARI
Shefe e Sektorit të Botimeve, në Ministrinë e Mbrojtjes

Libri “Operacioni ‘Top-sekret’, “Nëntoka” nuk është vetëm një rrëfim historik mbi një incident kufitar të panjohur gjatë Luftës së Ftohtë, por një vepër dokumentare që rikthen në vëmendjen e publikut një nga episodet më të pazakonta të marrëdhënieve shqiptaro-jugosllave.

Autori ndërthur: dokumente arkivore, dëshmi të protagonistëve, analiza historike, kujtime personale, rrëfim gazetaresk.

“Operacioni ‘Top-sekret’, Nëntoka” është një libër që lexohet njëkohësisht si studim historik dhe si roman dokumentar.

Autori si temë kryesore ka sjellë: Shfrytëzimin ilegal nga Jugosllavia të pasurive minerare shqiptare përmes galerive nëntokësore në zonën Prizren–Has gjatë viteve 1968–1972 dhe mënyrën sesi institucionet shqiptare e zbuluan këtë operacion sekret.

Por libri trajton edhe tema më të gjera si mbrojtjen e sovranitetit, patriotizmin institucional, përplasjen diplomatike, etikën profesionale, rëndësinë e dokumentit historik.

Libri është ndërtuar në disa shtresa mes të cilave shpjegon rëndësinë historike të ngjarjes, si dhe krijon besueshmëri që në fillim duke theksuar se gjithçka mbështetet mbi dokumente autentike.

KONTEKSTI HISTORIK

Autori e vendos incidentin në klimën e Luftës së Ftohtë, ku lexuesi kupton marrëdhëniet Shqipëri-Jugosllavi, izolimin shqiptar, tensionet kufitare si dhe rëndësinë strategjike të kromit.

Dëshmia e kolonel Eqerem Shakajt, është zemra e librit. Autori zgjedh ta ndërtojë rrëfimin përmes protagonistit kryesor. Kjo e afron lexuesin me ngjarjen dhe e bën dëshminë më autentike.

Dokumentet arkivore përbëjnë vlerën më të madhe shkencore. Këtu nuk kemi vetëm rrëfim por procesverbale, raporte, letra, harta, fotografi, llogaritje teknike. Kjo e shndërron librin në një burim të rëndësishëm për studiuesit.

Autori synon të tregojë se: historia shqiptare ka ende ngjarje të pazbuluara, arkivat ruajnë të vërteta të rëndësishme, patriotizmi shpesh është kryer në heshtje nga specialistë anonimë, mbrojtja e shtetit nuk realizohet vetëm me armë, por edhe me dije dhe profesionalizëm.

Vlera historike, libri sjell për herë të parë një incident që për dekada ishte klasifikuar “Top Sekret”. Ai plotëson një boshllëk në historiografinë shqiptare.

Veçanërisht interesante janë: procesi i zbulimit, verifikimet teknike, negociatat shqiptaro-jugosllave, pranimi i fajësisë nga pala jugosllave, refuzimi nga Enver Hoxha i dëmshpërblimit pasi u informua se fondet kishin shkuar për investime në zonat shqiptare të Kosovës.

Libri është një model i gazetarisë investigative. Autori nuk mbështetet mbi kujtime të paargumentuara apo opinione personale por çdo kapitull ndërtohet mbi: dokumente, data, emra, institucione, dëshmi. Prandaj libri fiton autoritet.

Gjuha e tij e qartë, publicistike, e rrjedhshme e kuptueshme. Nuk përdor terminologji të panevojshme akademike. Kjo e bën librin të lexueshëm edhe për publikun e gjerë.

Stili është një kombinim i kronikës historike, reportazhit, intervistës, analizës dokumentare. Autori nuk tenton të krijojë dramë artificiale. Vetë dokumentet prodhojnë tensionin narrativ.

FIGURA E KOLONEL EQEREM SHAKAJT

Një nga sukseset më të mëdha të librit është ndërtimi i figurës së kolonelit.Ai shfaqet si: profesionist, studiues, patriot, njeri i përulur, këmbëngulës.

Autori shmang idealizimin e tepruar dhe e paraqet edhe në dimensionin njerëzor, duke përfshirë vështirësitë e jetës së tij pas viteve 1990.

Elementët që e dallojnë librin: zbulon një histori të panjohur, mbështetet në dokumente autentike, ndërthur gazetarinë me historinë, sjell dëshmi të drejtpërdrejta si dhe ndërton një narrativë të besueshme.

Nga vetë libri del qartë portreti profesional dhe intelektual i autorit z.Kujtim Boriçi, i cili paraqitet si: studiues që ka durimin të kërkojë në arkiva për vite me radhë. Nuk kënaqet me informacion sipërfaqësor. Libri është rezultat i një pune të gjatë kërkimore. Autori ndjek gjurmët e dokumenteve dhe të protagonistëve derisa rindërton të gjithë ngjarjen. Di ta shndërrojë dokumentin arkivor në një rrëfim tërheqës. Kjo është një cilësi që nuk e kanë të gjithë historianët. Patriotizmi nuk shfaqet në slogane. Ai del në zgjedhjen e temave që trajton. Autori kërkon të nxjerrë në dritë episode që lidhen me mbrojtjen e interesit kombëtar. Në mënyrën si trajton kolonel Eqerem Shakajn vërehet ndjeshmëri njerëzore. Ai nuk e paraqet vetëm si ushtarak. por edhe si: bashkëshort, prind, pensionist dhe intelektual i harruar nga shoqëria. Megjithëse libri trajton një temë me ngarkesë të fortë kombëtare, autori përpiqet të mbështetet në dokumente dhe dëshmi, duke ia lënë lexuesit hapësirën për të nxjerrë përfundimet e veta.

“Operacioni ‘Top-sekret’, ‘Nëntoka'” është një vepër me vlera të rëndësishme historike, dokumentare dhe publicistike. Ajo rikthen në kujtesën kombëtare një episod të panjohur të Luftës së Ftohtë, duke dëshmuar se historia mund të rindërtohet me seriozitet kur mbështetet mbi dokumente autentike dhe dëshmi të drejtpërdrejta. Përmes figurës së kolonel Eqerem Shakaj dhe punës kërkimore të Kujtim Boriçit, libri evidenton rëndësinë e profesionalizmit, këmbënguljes dhe përgjegjësisë ndaj interesit publik.

Si vepër, ai i shërben njëkohësisht lexuesit të zakonshëm, studiuesit dhe kujtesës historike shqiptare, duke e bërë një kontribut të vlefshëm në publicistikën dhe historiografinë bashkëkohore shqiptare.

Engjëll Musai, drejtor i gazetës “Telegraf” për librin e Kujtim Boriçit, “operacioni top-sekret, ‘nëntoka’”

Në kohën e izolimit të Shqipërisë në monizëm, incidentet kufitare mes fqinjëve, ishin të shumta dhe të llojeve të ndryshme, që analizoheshin, referoheshin ndërsjellta e nxirreshin përgjegjësitë në përputhje me marrëveshjet dypalëshe. Janë të panumërta rastet e vrasjeve të ndërsjellta, arratisjeve (kryesisht nga Shqipëria), sherre për toka apo bagëti, prishje të piramidave etj. Çdo rast apo në mënyrë të grupuara, ato bëheshin objekt të analizave të Komisioneve Shtetërore Ndërkufitare, të vendeve përkatëse. Por në morinë e qindra e mijëra rasteve, ndoshta, janë me gishtat e duarve rastet e veçantë për nga mënyre apo karakteri. Një ndër ‘ta, është dhe rasti i një shkelje flagrante të Republikës Federative të Jugosllavisë, shfrytëzimi minerar i nëntokës shqiptare në zonën kufitare Prizren-Has Kukës, për një periudhë gati katër vjeçare (1968-1972), që fillimisht u pasqyrua në gazetën “Telegraf” në disa numra në muajin qershor të vitit 2021, e tashmë në një libër, përgatitur e plotësuar nga publicisti i njohur Kujtim Boriçi.

Ky rrëfim, siç dokumentohet më sipër, ka për bazë dokumentet e kohës që çuditërisht, ky incident ‘Sekret” për kohën, mbeti po i tillë dhe së paku për më shumë se dy vite pas ndryshimeve politike në Shqipëri. Zbulimi i dokumenteve ‘sekrete’ (fillimisht vetëm detaje të shkëputura), si pjesë e misionit të gazetës sonë për të sjellë për lexuesin të vërtetën nëpërmjet dokumenteve, na çoi në gjurmët e protagonistit të kohës, kolonel Eqerem Shaka, studjues me pedagog me gradën doktor, drejtues madhor në Ministrinë e Rendit, i cili përveç kujtimeve të tij për këtë operacion (pjesë e Komisionit Shtetëror të Shqipërisë për Incidentet Kufitare), dokumente të ruajtura, dha edhe ‘çelësin’ për të gjetur udhën për të hequr pluhurin e dosjeve “Kralevica-2”. Kështu, kolonel Shakaj, u bë i shtëpisë në redaksinë tonë, duke sjellë herë pas here edhe kolegët e tij të dikurshëm, protagonistë me ‘të në këtë ngjarje.

Kujtimi, punoi me durim me materialet, kolonel Shakajn e të tjerët, duke përgatitur një cikël dossierësh për lexuesit e gazetës. Theksoj këtu, se ky incident pa precedent, publikuar një gjysmë shekulli më vonë, pati një interes të jashtëzakonshëm tek lexuesi.

Në sjelljen e kësaj ngjarje në një libër të vetëm, të cilin e kemi në duar, Kujtimi punoi me përgjegjësi e profesionalizëm. Në këto publikime, mësohet se si u ra në gjurmë të incidentit nga fqinjët, dyshimet e para, angazhimi në vijimësi i Kadri Hazbiut, disa ministrave të kohës, i Mehmet Shehut, si reagoi pala jugosllave në fillim, mohimi i tyre dhe refuzimi për të bërë verifikime në vend, tërheqja e tyre, takimet e shumta në Tiranë e Prishtinë deri tek pranimi i fajësisë pala jugosllave dhe dakortësia për të paguar shumën financiare të dëmit. Të fundit, në tavolinat e të cilëve arriti incidenti, ishin Enver Hoxha dhe Josif B. Tito. Tito pranoi të shlyente dëmin. Por Enver Hoxha, pasi ka verifikuar se të ardhurat nga vjedhja ilegalisht të kromit shqiptar kishin shkuar për investime në infastrukturën e shqiptarëve të Prizrenit e rrethinave, nuk pranoi dëmshpërblimin.

Sjellja me dokumente e hollësi e këtij incidenti kufitar me hollësi nga autori Kujtim Boriçi, njohja me inxhinierët shqiptarë (punonjës të UDB) si përfaqësues të palës jugosllave që ishin më të egër nga kolegët serbë në mbrojtje të vjedhjes, reagimi i shqiptarëve përtej kufirit kur panë kolonelin shqiptar me uniformë që takohej me serbët (fillimisht e kujtonin tradhtar, të arratisur, më pas lotonin nga gëzimi dhe e përqafonin), provokimet e shumta të delegacionit nga Shqipëria, profesionalizmin e përfaqësuesve nga Shqipëria në takimet e debatet e shumta etj…, e tërheqin lexuesi dhe krijojnë një tablo interesante për ‘ta.

I urojmë suksese mikut e kolegut tim, për këtë ndërmarrje interesante dhe dëshirojmë në të ardhmen publikime e libra të tjerë me vlerë.