Prof.Dr. Bajram Hysa: Mbi ekonominë e tregut dhe tranzicionin në Shqipëri

Shqipëria zgjodhi një rrugë shumë më të ashpër Në Shqipëri, tranzicioni u shoqërua me një bindje të përhapur se sistemi i vjetër duhej jo thjesht reformuar, por çmontuar në mënyrë të menjëhershme. U krijua edhe një pritshmëri politike se pas ndryshimit të sistemit do të vinte një ndihmë e madhe financiare nga Perëndimi dhe veçanërisht nga Shtetet e Bashkuara, e përshkruar në diskursin politik si një lloj “çeku i bardhë” për Shqipërinë.

 

Me rënien e sistemit socialist në Europën Lindore dhe Qendrore, vendet e ish-bllokut komunist u përballën me të njëjtën pyetje themelore: si të kalonin nga një ekonomi e centralizuar në një ekonomi tregu dhe si të integroheshin në ekonominë europiane dhe atë botërore?

Polonia, Hungaria, Çekia, Rumania, Bullgaria dhe vende të tjera ndoqën, me ritme dhe modele të ndryshme, procesin e transformimit ekonomik. Edhe aty pati privatizime, mbyllje ndërmarrjesh joefikase dhe kosto të mëdha sociale. Por objektivi ishte gradualisht krijimi i një ekonomie konkurruese, integrimi në tregjet ndërkombëtare, tërheqja e investimeve, transferimi i teknologjisë dhe ngritja e kapaciteteve të reja prodhuese. Shumë prej këtyre vendeve e lidhën transformimin ekonomik me integrimin europian. Integrimi në tregun europian u shoqërua me investime, teknologji, standarde të reja, modernizim të industrisë, zhvillim të infrastrukturës dhe rritje të produktivitetit. Shqipëria zgjodhi një rrugë shumë më të ashpër Në Shqipëri, tranzicioni u shoqërua me një bindje të përhapur se sistemi i vjetër duhej jo thjesht reformuar, por çmontuar në mënyrë të menjëhershme. U krijua edhe një pritshmëri politike se pas ndryshimit të sistemit do të vinte një ndihmë e madhe financiare nga Perëndimi dhe veçanërisht nga Shtetet e Bashkuara, e përshkruar në diskursin politik si një lloj “çeku i bardhë” për Shqipërinë. Por zhvillimi ekonomik nuk mund të ndërtohet mbi pritshmërinë se dikush tjetër do të financojë menjëherë transformimin e një vendi. Në vend të një procesi të kujdesshëm të transformimit dhe modernizimit të bazës prodhuese, Shqipëria përjetoi një shkëputje shumë të fortë nga ekonomia e mëparshme. Fabrika, uzina, ndërmarrje bujqësore, vepra infrastrukturore dhe kapacitete të tjera prodhuese u mbyllën ose u shpërbënë. Një pjesë e konsiderueshme e kapitalit fizik dhe njerëzor të krijuar gjatë dekadave u humb. Problemi nuk qëndron vetëm te fakti se ekonomia socialiste kishte mangësi të mëdha. Ajo kishte probleme serioze me produktivitetin, teknologjinë, eficiencën dhe konkurrueshmërinë. Problemi që duhet diskutuar është nëse këto kapacitete duhej të shkatërroheshin apo të modernizoheshin dhe të përshtateshin me ekonominë e tregut. Një uzinë e vjetër mund të jetë joefikase. Por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se duhet të zhduket. Mund të kërkojë kapital të ri, teknologji të re, menaxhim të ri dhe tregje të reja.

“Terapia shok” dhe kostoja e saj

Ky proces lidhet me atë që në literaturën ekonomike njihet si “terapia shok”: liberalizim dhe transformim shumë i shpejtë i ekonomisë, shpesh i shoqëruar me privatizime të shpejta, çmime të liberalizuara dhe reduktim të menjëhershëm të rolit të shtetit në ekonomi. Metafora e “shokut” është domethënëse: një goditje e fortë mund të përdoret në mjekësi në rrethana të caktuara për të shpëtuar një pacient. Por ekonomia nuk është një pacient të cilit i mjafton një goditje për t’u “ringjallur”.

Nëse pas goditjes nuk ndërtohen institucionet, industria, infrastruktura, kapitali njerëzor dhe tregjet e reja, ekonomia nuk ringjallet automatikisht.Në rastin e Shqiperise pyetja e rëndësishme është nëse “terapia shok” u shoqërua me një strategji po aq të fuqishme për krijimin e kapaciteteve të reja prodhuese.

Nëse pas goditjes nuk ndërtohen institucionet, industria, infrastruktura, kapitali njerëzor dhe tregjet e reja, ekonomia nuk ringjallet automatikisht.Në rastin e Shqiperise pyetja e rëndësishme është nëse “terapia shok” u shoqërua me një strategji po aq të fuqishme për krijimin e kapaciteteve të reja prodhuese.

Privatizimi nuk është i njëjtë me zhvillimin

Një tjetër çështje e rëndësishme është mënyra se si u trajtua prona.

Kalimi nga prona shtetërore në pronë private mund të jetë pjesë e një reforme ekonomike.

Por privatizimi në vetvete nuk garanton zhvillim.

Nëse një fabrikë privatizohet dhe modernizohet, rrit prodhimin, eksporton dhe punëson njerëz, privatizimi mund të bëhet pjesë e zhvillimit. Por nëse një ndërmarrje blihet për tokën, makineritë shiten si skrap dhe aktiviteti prodhues zhduket, atëherë kemi transferim të pronës, jo domosdoshmërisht krijim të pasurisë së re. Prandaj duhet bërë dallimi midis:

privatizimit → transferimit të pronës dhe

zhvillimit → rritjes së kapacitetit prodhues dhe krijimit të vlerës së re.

Çfarë humbi Shqipëria?

Një nga kostot më të mëdha të tranzicionit ishte humbja e një pjese të kapitalit industrial, infrastrukturës prodhuese dhe kapitalit njerëzor.

Kur mbyllet një fabrikë, nuk humbet vetëm godina dhe makineria. Humbet edhe:

• eksperienca profesionale;
• zinxhiri i furnizimit;
• tregu i krijuar ndër vite;
• aftësitë teknike të punonjësve;
• lidhjet me sektorë të tjerë;
• mundësia për modernizim të mëtejshëm.

Kjo është arsyeja pse shkatërrimi i kapaciteteve prodhuese duhet parë jo vetëm si një ngjarje e së kaluarës, por si një faktor që ndikon edhe në strukturën e ekonomisë shqiptare sot. Me eksodin e viteve 1990-1992 Shqiperise I iken drejt vendeve perendimore mbi nje milion njerez qe kishin profesione te ndryshme dhe qe filluan te kontribojne per ekonomite e mjaft vendeve perendimore, sidomos ne Greqi, Itali Gjermani etj. Emigracioni vazhdoi edhe me vone, sidomos pas ngjarjeve te vitit 1997 dhe me vone. Por ne periudhen 2013-2026, ndodhi nje fenomen tipik: Shqipërisë po i ikin të rinjtë/ 62% e emigrantëve nën 35 vjeç, largohen dhe familjet e reja. Numuri i të larguarve sipas Eurostat eshte mbi 1 milion persona, duke ndodhur nje shpopullimi masiv.

Nga një ekonomi prodhuese në një ekonomi të bazuar te shërbimet

Kjo histori lidhet drejtpërdrejt edhe me diskutimin e sotëm mbi turizmin.

Turizmi nuk mund të sjellë i vetëm zhvillim ekonomik. Turizmi është një sektor i rëndësishëm për ekonominë, por nuk mund të jetë, i vetëm, baza mbi të cilën ndërtohet zhvillimi ekonomik i qëndrueshëm i një vendi. Një ekonomi e shëndetshme kërkon një strukturë të diversifikuar, ku turizmi ndërthuret me bujqësinë, industrinë ushqimore dhe përpunuese, industrinë e rëndë, energjinë, infrastrukturën, transportin dhe shërbimet.

Nëse një fabrikë privatizohet dhe modernizohet, rrit prodhimin, eksporton dhe punëson njerëz, privatizimi mund të bëhet pjesë e zhvillimit. Por nëse një ndërmarrje blihet për tokën, makineritë shiten si skrap dhe aktiviteti prodhues zhduket, atëherë kemi transferim të pronës, jo domosdoshmërisht krijim të pasurisë së re. Prandaj duhet bërë dallimi midis:privatizimit → transferimit të pronës dhezhvillimit → rritjes së kapacitetit prodhues dhe krijimit të vlerës së re.

Pa zhvillimin e bujqësisë, turizmi krijon një ekonomi të varur nga importet. Hotelet, restorantet dhe bizneset turistike kanë nevojë për produkte ushqimore, pije, materiale ndërtimi, mobilim dhe një mori shërbimesh. Nëse këto produkte nuk prodhohen në vend, të ardhurat e krijuara nga turizmi dalin përsëri jashtë ekonomisë përmes importeve. Pra, nuk mjafton të sjellim turistë; duhet të kemi kapacitetin që paratë e tyre të qarkullojnë dhe të mbeten sa më shumë brenda ekonomisë shqiptare.

Pa industri dhe përpunim, ne eksportojmë potencialin dhe importojmë vlerën e shtuar. Bujqësia nuk duhet të kufizohet vetëm te prodhimi i lëndës së parë. Prodhimi bujqësor duhet të lidhet me industrinë e përpunimit: qumështi të shndërrohet në produkte të përpunuara, frutat në produkte të konservuara apo të përpunuara, druri të përpunohet, bimët aromatike të kenë industri përpunuese etj. Kjo krijon vende pune, rrit produktivitetin dhe shton vlerën e prodhimit vendas. E njëjta logjikë vlen edhe për industrinë e rëndë dhe sektorët strategjikë. Një vend që nuk prodhon, por mbështetet kryesisht te konsumi dhe shërbimet, mbetet ekonomikisht i brishtë. Turizmi është veçanërisht i ndjeshëm ndaj krizave ekonomike, pandemive, konflikteve, ndryshimeve klimatike dhe faktorëve të tjerë që nuk varen nga ekonomia vendase.

Infrastruktura dhe transporti janë themeli mbi të cilin funksionojnë të gjithë sektorët. Nuk mund të kemi bujqësi konkurruese nëse prodhuesi nuk ka rrugë dhe transport të përshtatshëm për të çuar mallin në treg. Nuk mund të kemi industri konkurruese pa energji, porte, hekurudha, rrugë dhe logjistikë. Dhe as turizmi nuk mund të zhvillohet në mënyrë të qëndrueshme pa një sistem të mirë transporti, ujësjellës-kanalizime, menaxhim mbetjesh dhe infrastrukturë publike.

Prandaj, turizmi duhet të shihet si konsumator dhe katalizator i prodhimit vendas, jo si zëvendësues i tij. Turisti duhet të konsumojë ushqimin e fermerit vendas, produktet e industrisë shqiptare, shërbimet e bizneseve vendase dhe kulturën e territorit. Vetëm në këtë mënyrë krijohet një efekt zinxhir: bujqësi → përpunim → industri → transport → shërbime → turizëm → punësim dhe të ardhura. Në të kundërt, modeli ku ndërtohen struktura turistike pa zhvilluar ekonominë prodhuese mund të krijojë një pamje të rritjes ekonomike, por jo domosdoshmërisht zhvillim ekonomik të qëndrueshëm. Mund të kemi më shumë ndërtime, më shumë konsum dhe më shumë fluks turistësh, ndërkohë që prodhimi vendas dobësohet, toka bujqësore humbet, importet rriten dhe ekonomia bëhet gjithnjë e më e varur nga faktorë të jashtëm.

Territori nuk duhet të sakrifikohet në emër të turizmit

Edhe më problematik bëhet modeli kur zhvillimi turistik shoqërohet me betonizim të pakontrolluar, shkatërrim të tokës bujqësore, dëmtim të peizazhit dhe konsumim të burimeve natyrore. Në këtë kuptim, “Terrapins Shok”, nëse përdoret si shembull i një modeli të caktuar zhvillimi, mund të argumentohet si një rast ku ndërhyrja në territor nuk ka prodhuar zhvillim të integruar, por ka sjellë dëmtime të burimeve dhe potencialit afatgjatë të zonës. Sepse zhvillim nuk do të thotë thjesht të ndërtojmë më shumë. Zhvillim do të thotë të rrisim kapacitetin prodhues, punësimin, mirëqenien dhe vlerën e territorit pa shkatërruar burimet mbi të cilat do të mbështetemi nesër.

Një hotel mund të ndërtohet për disa vite; një tokë bujqësore, një ekosistem apo një peizazh i dëmtuar mund të kërkojë dekada për t’u rikuperuar – ose mund të mos rikuperohet kurrë.

Prandaj, pyetja nuk duhet të jetë: “Sa turistë mund të sjellim?” Pyetja duhet të jetë:

“Çfarë ekonomie duam të ndërtojmë dhe si do të përfitojë prej saj qytetari shqiptar?”

Një strategji serioze zhvillimi duhet të mbështetet mbi disa shtylla që plotësojnë njëra-tjetrën:

• Bujqësi moderne dhe konkurruese, që garanton prodhim dhe furnizon tregun vendas.
• Industri përpunuese, që i jep vlerë të shtuar lëndës së parë.
• Industri dhe sektorë strategjikë, që rrisin kapacitetin prodhues dhe eksportues të vendit.
• Infrastrukturë dhe transport modern, që lidhin prodhuesit me tregjet.
• Energji e sigurt dhe konkurruese, si bazë për zhvillimin industrial.
• Turizëm cilësor dhe i qëndrueshëm, që mbështetet mbi ekonominë vendase dhe jo mbi konsumimin e territorit.
• Mbrojtje të tokës, natyrës dhe burimeve, sepse ato janë kapital ekonomik, jo pengesë për zhvillimin.

Shqipëria nuk ka nevojë të zgjedhë mes turizmit, bujqësisë dhe industrisë. Ka nevojë t’i zhvillojë së bashku.

Turizmi mund të sjellë të ardhura, por prodhimi krijon bazën e një ekonomie të qëndrueshme. Turizmi mund të krijojë vende pune, por industria dhe bujqësia krijojnë zinxhirë të tërë prodhimi. Turizmi mund të tërheqë kapital, por infrastruktura dhe kapaciteti prodhues përcaktojnë nëse ky kapital kthehet në zhvillim real apo në konsum të përkohshëm të territorit.

Në fund të fundit, zhvillimi ekonomik nuk matet me numrin e turistëve dhe as me numrin e ndërtimeve. Matet me atë se sa prodhon vendi, sa vlerë të shtuar krijon, sa vende pune cilësore krijohen, sa të ardhura mbeten në ekonomi dhe çfarë trashëgojmë për brezat që vijnë. Nëse një vend dobëson bujqësinë, industrinë dhe prodhimin dhe më pas mbështetet gjithnjë e më shumë te ndërtimi, tregtia, shërbimet dhe turizmi, ai mund të krijojë rritje ekonomike, por jo domosdoshmërisht një ekonomi të balancuar dhe të qëndrueshme.

Turizmi mund të jetë një sektor shumë i rëndësishëm. Por turizmi nuk duhet të përdoret si justifikim për braktisjen e prodhimit.

Përkundrazi, një model i zgjuar ekonomik do ta përdorte turizmin për të krijuar treg për bujqësinë shqiptare, industrinë ushqimore, industrinë përpunuese, artizanatin, transportin dhe shërbimet vendase.

Mësimi kryesor nga tranzicioni shqiptar nuk duhet të jetë se “çdo gjë e së kaluarës ishte e mirë”. Kjo do të ishte po aq e gabuar sa ideja se “çdo gjë e së kaluarës duhej shkatërruar”.

Një qasje serioze duhet të bëjë dallimin midis asaj që ishte e vjetruar dhe asaj që mund të modernizohej.

Nuk duhej të trashëgohej verbërisht e kaluara; duhej të trashëgohej dhe modernizohej ajo pjesë e kapitalit, infrastrukturës, dijes teknike dhe kapacitetit prodhues që mund t’i shërbente ekonomisë së re.

Në vend të pyetjes “Si ta shkatërrojmë ekonominë e vjetër?”, pyetja duhej të ishte:

“Si ta transformojmë ekonominë e vjetër në një ekonomi moderne, konkurruese dhe të integruar në tregun europian?”

Kjo është ndoshta një nga pyetjet më të rëndësishme që duhet t’i bëjmë sot vetes. Sepse zhvillimi nuk fillon duke shkatërruar atë që ke; fillon duke kuptuar çfarë vlere mund të krijosh mbi atë që ke dhe si ta kthesh atë në një ekonomi moderne.