Cafo Boga: Përtej zhurmës, kë duhet të dëgjojnë shqiptarët?

“Problemi me botën është se budallenjtë janë plot vetëbesim, ndërsa njerëzit inteligjentë janë plot dyshime.” – Bertrand Russell

Cafo Boga
Nju Jork

Demonstratat që po zhvillohen në Tiranë janë shndërruar në diçka shumë më të madhe se një protestë e thjeshtë. Ditë pas dite, ato po tërheqin gjithnjë e më shumë pjesëmarrës, jo vetëm nga çdo rajon i Shqipërisë, por edhe nga komunitetet shqiptare në mbarë Ballkanin dhe diaspora shqiptare anembanë botës. Ky mobilizim në rritje pasqyron një shqetësim të thellë të shumë qytetarëve lidhur me drejtimin që po merr vendi, mënyrën e administrimit të tokave publike dhe të mbrojtura, ruajtjen e trashëgimisë kulturore dhe historike, si dhe përqendrimin e pushtetit në duart e një numri të vogël individësh.

Pavarësisht nëse dikush pajtohet me çdo akuzë apo me çdo kërkesë të protestuesve, kjo nuk është thelbësorja. Rëndësia e këtyre demonstratave qëndron në faktin se një numër i konsiderueshëm shqiptarësh nuk pajtohen me politikat e qeverisë dhe e ndjejnë se zëri i tyre nuk po dëgjohet.

Megjithatë, ndërsa arsyet që qëndrojnë pas protestave janë relativisht të qarta, një pyetje tjetër mbetet pa përgjigje:

Kë duhet të dëgjojnë shqiptarët?

Në botën e sotme, secili ka një mikrofon. Rrjetet sociale kanë demokratizuar debatin publik në mënyra që vetëm një brez më parë do të dukeshin të paimagjinueshme. Ky zhvillim ka shumë anë pozitive. Ai u jep qytetarëve të zakonshëm mundësinë të sfidojnë interesa të fuqishme, të denoncojnë padrejtësi dhe të marrin pjesë drejtpërdrejt në debatin publik.

Por në të njëjtën kohë krijon edhe një sfidë të re. Kur të gjithë flasin njëkohësisht, si mund ta dallojmë dijen nga spekulimi, ekspertizën nga aktivizmi, faktet nga thashethemet dhe interesin publik nga oportunizmi politik?

Filozofi i ndjerë italian Umberto Eco paralajmëroi se teknologjitë moderne të komunikimit kanë eliminuar në masë të madhe filtrat tradicionalë që dikur ndanin gjykimin e informuar nga opinioni i painformuar. Shqetësimi i tij nuk ishte se njerëzit e zakonshëm po flisnin. Shqetësimi i tij ishte se shoqëria po humbiste aftësinë për të dalluar mes atyre që dinë dhe atyre që vetëm pretendojnë se dinë.

Kjo dilemë është e dukshme në Shqipërinë e sotme.

Zyrtarët qeveritarë paraqesin një narrativë. Partitë opozitare paraqesin një tjetër. Zhvilluesit e projekteve, ambientalistët, historianët, ekonomistët, arkitektët, gazetarët, banorët vendas dhe investitorët e huaj pretendojnë se flasin në emër të interesit kombëtar. Secila palë paraqet faktet, ekspertët dhe interpretimet e veta.

I gjendur në mes të gjithë kësaj është qytetari i zakonshëm, i cili duhet të vendosë kujt t’i besojë.

Përgjigjja nuk mund të jetë heshtja e askujt. Po ashtu, nuk mund të jetë supozimi se çdo opinion ka të njëjtën peshë. Një demokraci e shëndetshme mbështetet në lirinë e shprehjes, por po aq edhe në gjykimin e informuar. Zërat që meritojnë vëmendjen më të madhe nuk janë domosdoshmërisht më të zhurmshmit, më emocionalët apo më të lidhurit politikisht. Janë ata që janë të gatshëm të paraqesin prova, të pranojnë shqyrtimin kritik, të njohin kompleksitetin e çështjeve dhe të vendosin interesat afatgjata të kombit mbi përfitimet afatshkurtra politike.

Ndërsa demonstratat vazhdojnë të rriten dhe qeveria mban fort pushtetin në duart e saj, Shqipëria po përballet me një moment potencialisht të rrezikshëm. Historia na mëson se kur një lëvizje e madhe popullore përballet me një qeveri që nuk dëshiron ose nuk është në gjendje të angazhohet seriozisht me shqetësimet e publikut, tensionet mund të përshkallëzohen përtej synimeve të kujtdo.

Kjo nuk do të thotë se njëra palë duhet të triumfojë përmes forcës apo frikësimit. Përkundrazi, të dyja palët duhet të kuptojnë se ruajtja e unitetit kombëtar është më e rëndësishme sesa fitimi i një beteje politike.

Qeveria duhet të kuptojë se kontrolli nuk është i njëjtë me pëlqimin e qytetarëve. Edhe nëse ajo zotëron autoritetin ligjor për të qeverisur, demonstratat e mëdha dhe të vazhdueshme janë një sinjal se një pjesë e konsiderueshme e shoqërisë ndihet e shpërfillur. Qeveritë më të mençura nuk janë ato që nuk përballen kurrë me kritika, por ato që dinë të dëgjojnë.

Po kështu, protestuesit duhet të kuptojnë se forca më e madhe e çdo lëvizjeje qytetare është legjitimiteti i saj moral. Në momentin kur protesta paqësore i lë vendin dhunës, shkatërrimit apo hakmarrjes, lëvizja rrezikon të humbasë pikërisht besueshmërinë që i dha forcë.

Në rrethana të tilla, shumëkush do të pyesë në mënyrë të pashmangshme nëse duhet të merren në konsideratë zgjedhjet e parakohshme.

Në një demokraci, zgjedhjet janë shpesh mekanizmi më legjitim për zgjidhjen e një krize besimi mes të qeverisurve dhe atyre që qeverisin. Nëse hendeku mes qeverisë dhe një pjese të konsiderueshme të shoqërisë vazhdon të zgjerohet, atëherë të gjitha zgjidhjet kushtetuese — përfshirë edhe zgjedhjet e parakohshme — duhet të mbeten mbi tryezë.

Megjithatë, zgjedhjet në vetvete nuk i zgjidhin problemet strukturore. Sfidat e Shqipërisë janë më të thella sesa çdo qeveri apo çdo cikël elektoral. Çështje si transparenca, të drejtat e pronësisë, përgjegjshmëria institucionale, mbrojtja e mjedisit, mundësitë ekonomike dhe besimi i publikut do të mbeten, pavarësisht se kush fiton zgjedhjet e ardhshme.

Ky realitet na çon drejt një pyetjeje edhe më themelore.

Nëse shumë qytetarë kanë humbur besimin jo vetëm te qeveria aktuale, por edhe te opozita tradicionale, a duhet kërkuar e ardhmja e Shqipërisë në lindjen e një force të re politike?

Ndoshta.

Por historia na mëson se partitë e reja politike nuk janë domosdoshmërisht zgjidhja. Shumë lëvizje arrijnë të mobilizojnë zemërimin e publikut, por dështojnë kur vjen momenti për të qeverisur. Ato dinë çfarë kundërshtojnë, por jo gjithmonë çfarë duan të ndërtojnë.

Sfida me të cilën përballet Shqipëria nuk është thjesht nëse nga këto demonstrata duhet të lindë një parti e re politike. Pyetja më e thellë është nëse mund të lindë një kulturë e re politike.

Për më shumë se tri dekada, politika shqiptare është dominuar kryesisht nga të njëjtat forca politike, të njëjtat rivalitete dhe shpesh nga të njëjtat personalitete. Nëse qytetarët besojnë gjithnjë e më shumë se asnjëra palë nuk ofron një vizion bindës për të ardhmen, atëherë një riorganizim politik mund të bëhet i pashmangshëm.

Megjithatë, Shqipëria duhet të ketë kujdes që të mos ngatërrojë fytyrat e reja me idetë e reja.

Një lëvizje e lindur nga pakënaqësia qytetare meriton mbështetje vetëm nëse ofron më shumë sesa kritikë. Ajo duhet të paraqesë një vizion të besueshëm për qeverisjen, zhvillimin ekonomik, reformën institucionale, transparencën, mbrojtjen e mjedisit dhe unitetin kombëtar. Përndryshe, rrezikon të bëhet thjesht një kapitull tjetër në të njëjtën histori politike.

Ndoshta rezultati më i vlefshëm i këtyre demonstratave nuk do të ishte ngritja e një lideri tjetër karizmatik apo e një partie të re politike. Ndoshta mundësia e vërtetë qëndron në daljen në skenë të një brezi të ri drejtuesish, të përkushtuar ndaj forcimit të institucioneve dhe jo të personaliteteve, ndaj sundimit të ligjit dhe jo të individëve, si dhe ndaj interesit kombëtar dhe jo besnikërive partiake.

Është gjithashtu e rëndësishme të kujtojmë se, pavarësisht mangësive të shumta, Shqipëria ka bërë përparime të jashtëzakonshme që nga rënia e komunizmit. Vendi është anëtarësuar në NATO, ka avancuar drejt integrimit në Bashkimin Evropian, ka ndërtuar institucione demokratike, ka zgjeruar liritë individuale, ka modernizuar një pjesë të mirë të infrastrukturës së tij dhe ka forcuar lidhjet me botën demokratike. Këto arritje nuk i përkasin asnjë qeverie, partie apo lideri të vetëm. Ato janë rezultat i qëndrueshmërisë, sakrificës dhe vendosmërisë së vetë popullit shqiptar.

Ndërsa shqiptarët debatojnë për të ardhmen, ata duhet ta bëjnë këtë me besim në atë që kanë arritur tashmë dhe me një përkushtim të përbashkët për t’i ruajtur dhe përmirësuar këto arritje.

E ardhmja e Shqipërisë nuk do të përcaktohet thjesht nga fituesi i një beteje politike. Ajo do të varet nga aftësia e shqiptarëve për të ndërtuar një kulturë që vlerëson faktet mbi sloganet, ekspertizën mbi propagandën dhe arsyen mbi zemërimin.

Demonstratat në Tiranë janë, pra, shumë më tepër sesa një debat për tokën, projektet e zhvillimit apo politikën. Ato janë një provë e pjekurisë qytetare të Shqipërisë. Ato na detyrojnë të përballemi me një pyetje themelore: Në një epokë kur të gjithë mund të flasin, kush është ende i gatshëm të dëgjojë, të mendojë dhe të gjykojë me urtësi?

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje mund të ketë shumë më tepër rëndësi sesa rezultati i një proteste, zgjedhjeje apo mosmarrëveshjeje politike. Sfida e vërtetë me të cilën përballet Shqipëria sot nuk është thjesht ndryshimi i qeverive. Ajo është ndërtimi i një kulture politike të aftë për të prodhuar qeverisje më të mirë, pavarësisht se kush e ushtron pushtetin.

Vetëm atëherë Shqipëria do të mund të dalë përtej zhurmës.

“Armiku më i madh i dijes nuk është padija, por iluzioni i dijes.” — Stephen Hawking