SFIDA MË E MADHE E LËVIZJES: NGA PROTESTA TEK PËRGJEGJËSIA

Një Udhërrëfyes Kushtetues për një Tranzicion Demokratik Paqësor

Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci – 29 Qershor 2026

Për gati dy muaj, lëvizja paqësore qytetare në Shqipëri ka dëshmuar diçka që shumëkush e konsideronte të pamundur: se mijëra qytetarë mund të bashkohen rreth një kërkese të përbashkët për një qeverisje më të mirë, duke ruajtur njëkohësisht disiplinën, dinjitetin dhe respektin për parimet demokratike.

Duke vepruar kështu, lëvizja ka arritur tashmë një sukses të rëndësishëm. Ajo ka zgjuar ndërgjegjen kombëtare, ka ringjallur shpresën tek shqiptarët brenda dhe jashtë vendit dhe ka dëshmuar se ndryshimi demokratik nuk ka pse të shoqërohet me dhunë apo ekstremizëm politik.

Këto arritje meritojnë vlerësim.

Megjithatë, historia na kujton se lëvizjet qytetare nuk gjykohen përfundimisht nga madhësia e protestave apo kohëzgjatja e tyre. Ato gjykohen nga aftësia për ta shndërruar besimin e qytetarëve në reforma demokratike të qëndrueshme. Pikërisht në këtë pikë ndodhet sot lëvizja qytetare në Shqipëri.

Njoftimi i fundit për krijimin e një Asambleje Kombëtare të Qytetarëve përbën, për këtë arsye, një zhvillim të rëndësishëm dhe inkurajues. Ai tregon se është kuptuar një e vërtetë themelore: protestat paqësore, sado të fuqishme të jenë, nuk mjaftojnë për të sjellë ndryshim institucional. Çdo lëvizje demokratike e suksesshme arrin, herët a vonë, në momentin kur organizimi bëhet po aq i rëndësishëm sa mobilizimi qytetar.

Ky është pikërisht ai moment.

ASAMBLEJA KOMBËTARE E QYTETARËVE

Asambleja nuk duhet të shihet si një organ që përfaqëson vetëm ata që kanë marrë pjesë në protesta. Nëse synon të fitojë legjitimitet të vërtetë kombëtar, ajo duhet të përfaqësojë interesin më të gjerë qytetar dhe të shndërrohet në një forum ku qytetarë nga çdo krahinë, profesion dhe brez të kontribuojnë në formësimin e së ardhmes demokratike të Shqipërisë.

Forca e saj duhet të qëndrojë pikërisht në larmishmërinë e përbërjes. Shoqëria civile, komuniteti akademik, profesionistët, organizatat rinore, diaspora shqiptare, si edhe përfaqësues të partive politike që pranojnë parimet demokratike të kësaj lëvizjeje, duhet të jenë të mirëpritur për të marrë pjesë. Një koalicion i gjerë qytetar do t’i japë Asamblesë njëkohësisht legjitimitet dhe besueshmëri.

Megjithatë, përfaqësimi, sado i gjerë, nuk mjafton.

Asambletë e mëdha pasqyrojnë natyrshëm mendime të ndryshme, prioritete të ndryshme dhe qëndrime të ndryshme politike. Pikërisht forca e tyre—përfaqësimi i gjerë—mund t’i bëjë më pak të përshtatshme për të siguruar drejtim të qëndrueshëm strategjik gjatë periudhave të ndryshimeve të shpejta politike.

Për këtë arsye, Asambleja duhet të krijojë një Këshill Kushtetues, më të vogël në përbërje, me detyrën për të mbrojtur parimet demokratike të lëvizjes dhe integritetin e saj institucional.

KËSHILLI KUSHTETUES

Ndryshe nga Asambleja, misioni i së cilës është përfaqësimi sa më i gjerë qytetar, Këshilli Kushtetues duhet të mbetet i pavarur nga politika aktive partiake. Autoriteti i tij nuk duhet të mbështetet në ndikimin politik, por në besimin e publikut. Për këtë arsye, ai duhet të përbëhet nga individë me integritet të padiskutueshëm dhe arritje të spikatura profesionale, të cilët gëzojnë respekt në mbarë shoqërinë shqiptare dhe nuk kanë asnjë pritshmëri për përfitim apo rol politik nga tranzicioni që ndihmojnë të udhëheqin.

Përgjegjësia e parë e Këshillit nuk është të ushtrojë pushtet, por të ruajë besimin.

Periudhat e tranzicionit demokratik shoqërohen pothuajse gjithmonë me pasiguri, ambicie të ndryshme dhe pritshmëri të larta publike. Ato krijojnë gjithashtu mundësi që individë ose grupe të përpiqen ta devijojnë lëvizjen qytetare drejt objektivave që nuk kanë qenë kurrë pjesë e vizionit të atyre që dolën të parët në rrugë.

Prandaj, Këshilli duhet të ekzistojë për një qëllim themelor: të mbrojë integritetin e lëvizjes dhe të sigurojë që parimet e saj demokratike të mos i nënshtrohen kurrë interesave partiake apo ambicieve personale.

Roli i tij nuk është politik.

Roli i tij është institucional.

Autoriteti i Këshillit nuk duhet të burojë nga ndonjë funksion kushtetues, por nga besimi që i jep Asambleja dhe, në fund të fundit, vetë populli shqiptar.

Këshilli nuk duhet të shndërrohet kurrë në një qeveri paralele dhe as të përfshihet në negociata politike për përfitimin e vet. Përkundrazi, ai duhet të shërbejë si garantuesi kushtetues i lëvizjes, duke u kujdesur që çdo propozim, çdo qëndrim publik dhe çdo vendim strategjik të mbetet besnik ndaj parimeve të legjitimitetit demokratik, transparencës dhe shtetit të së drejtës.

Megjithatë, roli i tij nuk duhet të jetë vetëm mbikëqyrës, por edhe praktik.

Në vend që të reagojë ndaj çdo zhvillimi politik të ditës, Këshilli duhet të krijojë grupe pune me ekspertë, të afta të hartojnë propozime serioze për reformën kushtetuese, pavarësinë e gjyqësorit, reformën zgjedhore dhe administratën publike. Qëllimi nuk është krijimi i një qeverie alternative, por përgatitja e lëvizjes me zgjidhje të menduara profesionalisht, në mënyrë që, kur të krijohen mundësitë për reforma demokratike, ajo të jetë e gatshme me alternativa konkrete dhe jo me slogane politike të improvizuara.

Megjithatë, lind natyrshëm një pyetje thelbësore.

Nëse lëvizja arrin të organizohet dhe, si rezultat i presionit qytetar, tranzicioni politik bëhet i pashmangshëm, kush është përgjegjës për krijimin e një qeverie teknike ose tranzitore?

KUSH E FORMON NJË QEVERI TEKNIKE OSE TRANZITORE?

Përgjigjja duhet të mbetet e rrënjosur fort në parimet e demokracisë kushtetuese.

Sipas Kushtetutës së Shqipërisë, kompetenca për formimin e një qeverie i takon institucioneve kushtetuese të vendit. As Asambleja Kombëtare e Qytetarëve dhe as Këshilli Kushtetues nuk duhet të përpiqen të ushtrojnë kompetenca që Kushtetuta ua njeh institucioneve të tjera.

Respektimi i rendit kushtetues nuk është shenjë dobësie e lëvizjes; përkundrazi, është një nga pikat e saj më të forta.

Megjithatë, të veprosh brenda kufijve të Kushtetutës nuk do të thotë të mbetesh pasiv.

Lëvizja ka çdo të drejtë demokratike të kërkojë krijimin e një qeverie teknike me mbështetje të gjerë, nëse rrethanat politike e bëjnë të domosdoshme. Ajo ka po aq të drejtë të kërkojë që personat që do të marrin këto përgjegjësi të përzgjidhen mbi bazën e kritereve të qarta të kompetencës, integritetit, përgatitjes profesionale dhe pavarësisë nga ndikimi partiak. Po kështu, ajo ka të drejtë të kërkojë që emërimet të bazohen në meritë dhe jo në pazare politike.

Ajo që lëvizja duhet të shmangë është krijimi i përshtypjes se institucionet qytetare mund të emërojnë vetë një qeveri.

Ky nuk është as roli i tyre kushtetues dhe as misioni i tyre demokratik.

SFIDA MË E MADHE E LËVIZJES: NGA PROTESTA TEK PËRGJEGJËSIA

Pasi ka zgjedhur të veprojë brenda kornizës së Kushtetutës së Shqipërisë, lëvizja përballet tani me provën e saj më të madhe. Përgjegjësia e saj nuk është të qeverisë, por të përgatisë vendin për një ripërtëritje demokratike. Detyrat e saj kryesore janë:

• Të përgatisë shoqërinë për tranzicionin demokratik.
• Të përcaktojë parimet demokratike që duhet të udhëheqin këtë proces.
• Të vendosë standarde objektive për drejtimin dhe qeverisjen e vendit.
• Të ndërtojë besimin e publikut te integriteti i lëvizjes.
• Të inkurajojë institucionet kushtetuese të Shqipërisë t’u përgjigjen aspiratave legjitime të popullit shqiptar.

Me fjalë të tjera, lëvizjet qytetare krijojnë kushtet politike për ndryshim; institucionet kushtetuese i japin atij ndryshimi legjitimitet juridik.

Pikërisht ky dallim mbron njëkohësisht demokracinë dhe vetë lëvizjen.

Ai i jep përgjigje edhe një pyetjeje që çdo lëvizje qytetare e suksesshme duhet ta përballet herët a vonë:

Deri ku mund të shkojmë?

Përgjigjja është sa e thjeshtë, aq edhe e thellë.

Të shkojmë aq larg sa është e nevojshme për të mbrojtur demokracinë.

Por kurrë aq larg sa, në përpjekje për ta shpëtuar demokracinë, të braktisim parimet kushtetuese mbi të cilat ajo mbështetet.

Nëse Asambleja përfaqëson ndërgjegjen e lëvizjes dhe Këshilli Kushtetues mbron integritetin e saj, atëherë së bashku ato kryejnë një mision shumë më të madh sesa organizimi i protestave.

Ato ndihmojnë që, kur të vijë ndryshimi demokratik, Shqipëria të jetë e përgatitur jo thjesht të zëvendësojë një qeveri me një tjetër, por të forcojë institucionet mbi të cilat mbështetet çdo demokraci e qëndrueshme.

Lëvizja nuk ka nevojë të paraqesë një program të plotë qeverisës për Shqipërinë. Kjo është përgjegjësi e qeverive që do të dalin nga zgjedhje të lira dhe demokratike.

Misioni i saj sot është më themelor.

Ajo duhet të ndihmojë në ndërtimin e legjitimitetit kushtetues, integritetit institucional dhe besimit publik, pa të cilat asnjë qeveri demokratike—pavarësisht se cila forcë politike e formon—nuk mund të ketë sukses.

Nëse e përmbush këtë mision, ajo do të ketë dhënë një kontribut historik për të ardhmen demokratike të Shqipërisë.

ZGJEDHJA

Ndërsa lëvizja rritet, po aq do të rriten edhe sfidat përpara saj. Mbrojtja e saj më e fortë nuk do të jenë protesta gjithnjë e më të mëdha, por institucione më të forta, një lidership i disiplinuar, transparenca dhe një përkushtim i palëkundur ndaj ndryshimit paqësor kushtetues.

Historia e ka regjistruar tashmë guximin e atyre që zgjodhën veprimin paqësor qytetar.

Nëse ky guxim do të shndërrohet në një ripërtëritje të qëndrueshme demokratike, kjo është zgjedhja që Shqipëria duhet të bëjë sot.

“Protestat mund të zgjojnë një komb; vetëm institucionet e ruajnë demokracinë e tij.”
— Cafo Boga