Prof. Dr. Qemal Lame: Evropa kthehet në energjinë bërthamore
Pengesat dhe përçarja e paprecedentë e furnizimit global me energji pas mbylljes së Ngushticës së Hormuzit është shkaku kryesor i krizës aktuale. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë (IEA) paralajmëroi për një mungesë ditore prej afërsisht 13 milionë fuçi naftë. Vetëm në 17 ditët e para të Luftës Iran-Irak, BE-së iu desh të mblidhte 6 miliardë euro shtesë për importimin e lëndëve djegëse fosile për shkak të rritjes së çmimeve. Prodhimi i energjisë dhe nevojat e ekonomisë e të popullsisë u përballën me një gabim strategjik që Evropa nën presionin e pacifistëve i kthey shpinën burimit të energjisë bërthamore të besueshëm, të përballueshëm dhe me emetime të ulëta. Për ta bërë furnizimin me energji më të pavarur dhe të përballueshëm, Brukseli po e ripërqendron vëmendjen e tij te energjia bërthamore dhe te modernizimi i një rrjeti që nuk mund të stabilizohet vetëm nga energjitë e rinovueshme. Ky ndryshim në politikë përfaqëson një “përzierje energjie” strategjike në të cilën energjia bazë bërthamore e besueshme shihet si plotësuese e furnizimit të luhatshëm nga energjia e erës dhe diellore.
Përgjigja ndaj krizës energjitike
Diversifikimi i furnizimeve me energji dhe zgjerimi në rritje i energjive të rinovueshme çuan në një rënie prej 11.1 përqind të importeve të energjisë së BE-së në vitin 2025 krahasuar me vitin 2024. Sipas Eurostat, Evropa importoi produkte energjie me vlerë 336.7 miliardë euro në vitin 2025. Kjo përfaqëson një rënie prej 51.4 përqind krahasuar me vitin 2022, kur importet e energjisë arritën në 693.4 miliardë euro. Megjithatë, konflikti midis SHBA-së dhe Iranit nxjerr në pah se sa shumë BE mbetet e varur nga lëndët djegëse fosile të huaja. Kjo varësi është intensifikuar më tej nga nevoja për të gjetur alternativa ndaj gazit rus pas vitit 2022. Pas sulmit rus ndaj Ukrainës, BE-ja në mënyrë efektive e zhvendosi varësinë e saj nga gazi natyror i lëngshëm (LNG); deri në vitin 2025, SHBA-të furnizuan 58 përqind të importeve totale të LNG-së të BE-së. “Ajo që po shohim tani është faza fillestare e një efekti të mundshëm kaskadues”, thotë Rosita Zilli, Drejtoreshë e Politikave në Aleancën Evropiane të Kërkimit të Energjisë në Bruksel. Sistemet e energjisë reagojnë me një vonesë kohore, kështu që pasojat e ndërprerjeve të furnizimit shpalosen vetëm gradualisht, shpjegon ajo.
Më 22 prill, Komisioni Evropian paralajmëroi se lufta në përshkallëzim midis SHBA-së dhe Iranit mund t’i kushtojë BE-së 24 miliardë euro shtesë në kostot e importit të energjisë, madje edhe me furnizime të qëndrueshme. Në përgjigje, Brukseli njoftoi “AccelerateEU”, një iniciativë me pesë shtylla për të forcuar sigurinë energjetike dhe për të zvogëluar varësinë nga energjia e huaj. Përmes Task Forcës së Unionit të Energjisë 2025, plani koordinon, ndër të tjera, kapacitetin e ruajtjes së gazit të shteteve anëtare, ndërsa njëkohësisht zbut rregullat e ndihmës shtetërore. Një qendër e re e monitorimit të karburantit do të mbikëqyrë prodhimin, importet dhe eksportet, dhe do të ofrojë paralajmërime të hershme për mungesat e mundshme.
Masat përfshijnë gjithashtu mbështetje për qeveritë kombëtare për të lehtësuar barrën mbi konsumatorët dhe bizneset – për shembull, përmes mbështetjes së të ardhurave, kuponëve të energjisë dhe taksave më të ulëta të energjisë elektrike për familjet me të ardhura të ulëta.
Plani i veprimit të elektrifikimit synon të përshpejtojë tranzicionin e industrisë, transportit dhe ndërtesave për të gjeneruar më shumë energji të gjelbër të prodhuar në vend dhe ta bëjë energjinë elektrike burimin dominues të energjisë. Me Planin e Rrjeteve, Brukseli synon gjithashtu të modernizojë në thelb infrastrukturën energjetike të BE-së. Udhërrëfyesi shoqërohet me masa për të mobilizuar investimet private – për shembull, përmes ngjarjeve të nivelit të lartë si Forumi i Investimeve në Tranzicionin e Energjisë së Pastër në maj 2026 dhe Samiti i Investimeve në Energjinë e Pastër më vonë atë vit.
Logjistika e prodhimit bërthamor
Franca dominon prodhimin: Vendi gjeneron 58 përqind të energjisë bërthamore të BE-së dhe vetë është shumë i varur nga energjia bërthamore. Prodhues të tjerë të mëdhenj përfshijnë Spanjën, Suedinë, Finlandën dhe Belgjikën. Vende si Sllovakia, Hungaria, Bullgaria, Republika Çeke dhe Finlanda kanë flota më të vogla reaktorësh, por janë veçanërisht të varura nga energjia bërthamore në përzierjen e tyre kombëtare të energjisë. Në përgjithësi, energjia bërthamore do të gjenerojë rreth 24 përqind të energjisë elektrike të BE-së në vitin 2026. Aktualisht, 98 reaktorë në dymbëdhjetë shtete anëtare janë në funksion, me një kapacitet total prej 96.2 gigavatësh. Kjo tregon se sistemi është i vendosur, por po arrin gjithnjë e më shumë kufijtë e tij.
Energjia bërthamore si plotësuese dhe “e qëndrueshëme”
Pjesa e energjisë së gjelbër në përzierjen e energjisë së BE-së ishte 25.2 përqind në vitin 2024, nga 24.4 përqind vitin e kaluar. Suedia kryesoi me një pjesë prej 62.5 përqind të konsumit bruto të energjisë elektrike, ndërsa Belgjika, me 14.3 përqind, dhe Luksemburgu, me 14.7 përqind, mbetën ndjeshëm prapa. Sipas IEA-s, investimet e BE-së në energjinë e pastër arritën në afërsisht 333.4 miliardë euro në vitin 2025. Në të njëjtën kohë, Evropa i ka vendosur vetes objektiva më ambicioze. Direktiva e rishikuar për Energjinë e Rinovueshme (EU/2023/2413) synon të rrisë pjesën e energjisë së gjelbër në të paktën 42.5 përqind dhe idealisht në 45 përqind deri në vitin 2030. Kjo mbështetet në iniciativën REPowerEU prej 300 miliardë eurosh, e cila rriti pjesën e energjisë së rinovueshme në prodhimin e energjisë elektrike të BE-së në 45.3 përqind deri në vitin 2023 – një rritje prej 4.1 pikësh përqindjeje dhe rritja më e fortë në një dekadë. Sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit, BE-ja duhet të paktën të dyfishojë ritmin aktual të zgjerimit të energjisë së rinovueshme. Për vitin 2025, sipas IEA-s, burimet e energjisë së rinovueshme përbënin afërsisht 333.4 miliardë euro të prodhimit të energjisë elektrike të BE-së. Aktualisht, 37.5 përqind e gjenerimit të energjisë elektrike të rinovueshme vjen nga energjia e erës, 27.5 përqind nga energjia diellore, 25.9 përqind nga hidrocentralet dhe 8.5 përqind nga burimet e energjisë së rinovueshme të djegshme. “AccelerateEU” synon ta përshpejtojë më tej këtë zgjerim. Deri në verën e vitit 2026, Komisioni synon të paraqesë një plan veprimi për elektrifikimin që përfshin objektiva dhe masa konkrete për të hequr pengesat në industri, transport dhe ndërtesa. Zbatimi i shpejtë i Planit të Investimeve në Transportin e Qëndrueshëm, duke përfshirë futjen e përshpejtuar të karburantit të qëndrueshëm të aviacionit, është gjithashtu në axhendë. Megjithatë, zgjerimi i energjive të rinovueshme nuk do të ketë sukses pa një rrjet modern elektrik që shtrihet në 11 milionë kilometra. Komisioni synon të miratojë paketën e rrjetit deri në verën e vitit 2026 për të adresuar proceset e ngadalta të lejeve dhe mungesën e lidhjes. Fokusi është në zgjerimin dhe ripërdorimin e energjisë së parqeve të mëdha me erë dhe objekteve të tjera të energjisë së rinovueshme, duke përfshirë projektet e energjisë së erës dhe hidroelektrike në det të hapur.
GNL dhe hidrogjeni i gjelbër si energji plotësuese
Përveç energjisë bërthamore dhe të rinovueshme, BE-ja po mbështetet gjithashtu në GNL dhe hidrogjenin e gjelbër si variante të rëndësishme plotësuese. Platforma e Energjisë e BE-së bashkon kërkesat për të parandaluar shtetet anëtare që të tejkalojnë njëra-tjetrën në tregun global. GNL aktualisht mbetet mjeti më i rëndësishëm për zëvendësimin e furnizimeve në rënie të gazit rus. Objektivi i BE-së prej 45.5 përqind energji të rinovueshme deri në vitin 2030, është jashtëzakonisht ambicioz dhe i vështirë për t’u arritur. Rrjetet e vjetruara të energjisë elektrike të Evropës, në veçanti, rrezikojnë objektivat e zgjerimit. Pa modernizim të gjerë, integrimi dhe shpërndarja e burimeve të reja të energjisë do të bëhet një nga sfidat më të mëdha të viteve të ardhshme.