Dr. Zef Preçi: A ka shanse që Shqipëria të adoptojë modelin kroat të Rezervës së Sigurisë në Karburante?

Rezervat e sigurisë në karburante janë stoqe të naftës bruto dhe produkteve të rafinuara që mbahen për të përballuar ndërprerjet e furnizimit, krizat gjeopolitike ose çrregullimet e tregut. Krahasimi me Kroacinë tregon se vendet e Ballkanit Perëndimor kanë përgjithësisht korniza ligjore në zhvillim, por jo gjithmonë kapacitetet fizike, financiare dhe institucionale për të arritur standardin e BE-së prej 90 ditësh.

Standardi europian

Direktiva 2009/119/EC kërkon që shtetet anëtare të mbajnë rezerva minimale të naftës bruto dhe produkteve të naftës për të paktën 90 ditë të importeve mesatare neto ditore ose 61 ditë të konsumit të brendshëm mesatar ditor, sipas treguesit më të lartë. Ky standard synon të sigurojë vazhdimësinë e furnizimit në rast krizash të jashtëzakonshme energjetike.

Kroacia
Kroacia paraqet modelin më të konsoliduar rajonal, pasi ka një autoritet qendror të dedikuar, Agjencinë Kroate të Hidrokarbureve (AZU), e cila administron rezervat e detyrueshme. Për periudhën 1 korrik 2025–30 qershor 2026, Kroacia kishte 403,319 tonë produkte nafte dhe 416,500 tonë naftë bruto, të cilat përfaqësonin gjithsej 93 ditë importe mesatare neto të vitit 2024. Rezervat kroate shërbejnë për të garantuar furnizimin e tregut për afërsisht tre muaj në rast mungese importesh. Sistemi mbështetet në legjislacion të harmonizuar me BE-në, në përcaktimin vjetor të sasisë dhe strukturës së rezervave, si edhe në një institucion të specializuar për blerjen, ruajtjen dhe menaxhimin e tyre.

Ballkani Perëndimor

Vendet e Ballkanit Perëndimor – Shqipëria, Bosnjë dhe Hercegovina, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia – janë në nivele të ndryshme të përafrimit me acquis-in energjetik të BE-së dhe me kërkesat e Komunitetit të Energjisë. Problemi kryesor nuk është vetëm miratimi i ligjeve, por krijimi i depove të mjaftueshme, sigurimi i financimit të stokut dhe ngritja e mekanizmave të qartë për përdorimin e rezervave gjatë krizës.

Bosnjë dhe Hercegovina, për shembull, ka parashikuar me ligj krijimin e rezervave të detyrueshme për sigurinë e furnizimit, por vlerësimet e Komunitetit të Energjisë kanë evidentuar mungesa të konsiderueshme në kapacitetet e magazinimit të nevojshme për përmbushjen e standardit europian.

Çështje për Shqipërinë

Për Shqipërinë, sfida kryesore është kalimi nga kërkesat formale ndaj subjekteve private që tregtojnë karburante, siç është sot, në një sistem kombëtar të verifikueshëm të rezervave emergjente. Një model më i qëndrueshëm do të përfshinte një autoritet ose operator qendror, një regjistër digjital të stoqeve, auditim të pavarur të sasisë dhe cilësisë së tyre, depo të shpërndara gjeografikisht dhe rregulla të qarta për hedhjen e stokut në treg gjatë emergjencave. Modeli kroat sugjeron se siguria energjetike kërkon tri shtylla: një objektiv ligjor të matshëm, rezerva fizike të kontrollueshme dhe një institucion përgjegjës me financim të qëndrueshëm. Pa këto elemente, një rezervë e deklaruar ligjërisht mund të mos jetë realisht e disponueshme në momentin e krizës. Kostoja e krijimit të rezervave të detyrueshme të karburanteve përbëhet nga blerja fillestare e stokut, ndërtimi ose sigurimi i kapaciteteve të ruajtjes dhe kostot vjetore të financimit, administrimit dhe rinovimit të produktit. Në nivel europian, kostoja mesatare e mbajtjes së rezervave emergjente është vlerësuar në rreth 31 euro për ton në vit, por shifra reale varet shumë nga çmimi i naftës, infrastruktura ekzistuese dhe mënyra e financimit.

Kostot fillestare
Investimi kryesor është blerja e naftës bruto ose e produkteve të rafinuara – sidomos naftë, benzinë dhe karburant aviacioni – për të arritur nivelin e kërkuar të rezervës. Komisioni Europian e kategorizon krijimin e stokut dhe ndërtimin e depove si kosto njëherëshe, ndërsa qiraja e depove dhe kontratat e disponueshmërisë së stokut janë shpenzime të përsëritshme. Në varësi të strukturës së rezervës dhe gjendjes së tregut, Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë ka vlerësuar kostot vjetore të mbajtjes së stoqeve emergjente në rreth 7–8,6 USD për fuçi në vit, duke supozuar një kosto kapitali prej rreth 3%.

Kostot vjetore

Në një vlerësim të Komisionit Europian, struktura mesatare e kostove të ruajtjes së rezervave emergjente ndahej kështu: 52,2% ruajtje/magazinim, 30,5% financim, 10,5% kontrata “ticket”, 5,2% kosto të tjera dhe 1,6% administrim.

• Magazinimi përfshin qiranë ose amortizimin e depove, sigurinë, sigurimin, kontrollet e cilësisë dhe mirëmbajtjen.
• Financimi përfshin interesat e kredive ose koston e kapitalit të bllokuar në stok.
• Rinovimi i produktit përfshin shitjen dhe zëvendësimin periodik të karburantit për të shmangur degradimin dhe për të ruajtur cilësinë tregtare.
• Kontratat “ticket” sigurojnë të drejtën për të përdorur stokun e një operatori tjetër në rast emergjence, kundrejt një pagese vjetore.

Ilustrim për Shqipërinë

Për një vlerësim fillestar, nëse Shqipëria do të synonte një rezervë fizike prej 100,000 tonësh, vetëm kostoja vjetore e mbajtjes – duke përdorur mesataren europiane prej 31 euro për ton – do të ishte rreth 3,1 milionë euro në vit. Kjo nuk përfshin blerjen fillestare të karburantit dhe ndërtimin e depove të reja.

Nëse çmimi mesatar i blerjes merret, në mënyrë ilustrative, 600–750 euro për ton, blerja fillestare e 100,000 tonëve do të kërkonte rreth 60–75 milionë euro. Ky është një skenar orientues; çmimet e tregut, përzierja e produkteve, kërkesat për cilësi dhe logjistika mund ta ndryshojnë ndjeshëm shumën.

Mënyrat e financimit

Modeli	Si funksionon	Avantazhi	Kufizimi
Financim nga buxheti	Shteti blen dhe administron rezervat përmes buxhetit publik.	Kontroll i drejtpërdrejtë publik.	Kërkon shumë kapital në fillim dhe konkurron me prioritete të tjera buxhetore.
Taksa/kontribut mbi litrin	Importuesit ose konsumatorët paguajnë një tarifë të vogël për litër.	Kostoja shpërndahet në kohë dhe krijon një burim të qëndrueshëm.	Mund të rrisë çmimin final të karburantit.
Detyrim për operatorët	Importuesit, rafineritë ose tregtarët mbajnë një pjesë të stokut.	Ul barrën fillestare për shtetin.	Kërkon auditim rigoroz dhe kontroll të disponueshmërisë reale të stokut.
Agjenci qendrore	Një agjenci publike ose e pavarur blen, ruan dhe rinovon rezervën.	Transparencë dhe menaxhim profesional më i mirë.	Kërkon kuadër të fortë ligjor dhe administrativ.
“Ticket” ose stok rajonal	Shteti paguan për të drejtën e aksesit në stok të mbajtur diku tjetër.	Kosto fillestare më e ulët sesa ndërtimi i stokut vendas.	Mund të kufizojë aksesin real në rast krize rajonale; kërkon marrëveshje ndërqeveritare.

 

Zgjedhja më e arsyeshme

Për një treg të vogël dhe të varur nga importi, si Shqipëria, një model i kombinuar do të ishte zakonisht më realist: rezerva fizike vendase për produktet kritike, depozitim në infrastrukturë ekzistuese kur është e mundur, financim përmes një tarife të dedikuar dhe përdorim i kufizuar i kontratave “ticket” ose i marrëveshjeve rajonale. Kroacia përdor një autoritet qendror, Agjencinë Kroate të Hidrokarbureve, për rezervat e detyrueshme sipas standardit prej të paktën 90 ditësh importe neto ose 61 ditësh konsum të brendshëm, çka ofron një pikë reference institucionale për rajonin. Gjithashtu, Shqipëria mund të përdorë afërsinë gjeografike me Italinë, Greqinë ose Kroacinë për të nënshkruar një marrëveshje ndërqeveritare për rezervat e naftës. Një marrëveshje e tillë midis dy shteteve lejon mbajtjen e një pjese të rezervave strategjike të njërit shtet në territorin e shtetit tjetër, duke garantuar që ato rezerva të jenë realisht të disponueshme në rast emergjence. Për vendet anëtare të BE-së, kjo çështje rregullohet nga Direktiva 2009/119/EC. Kështu, shtetet dhe Entitetet Qendrore të Magazinimit mund të delegojnë, për një periudhë të përcaktuar, menaxhimin e rezervave emergjente te një shtet tjetër, te entiteti qendror i tij ose te operatorë ekonomikë. Kur delegimi lidhet me rezerva të mbajtura në një shtet tjetër, kërkohet autorizim paraprak nga shteti për llogari të të cilit mbahen stoqet dhe nga shteti ose shtetet ku ndodhen fizikisht rezervat. Një marrëveshje e tillë do të duhej të përfshinte së paku:

• Sasinë, kategoritë e produkteve dhe standardet e cilësisë së rezervës.
• Depot e autorizuara, kapacitetin, vendndodhjen dhe ndarjen fizike ose kontabël të stokut.
• Pronësinë mbi produktin, regjistrimin e tij dhe ndalimin e përdorimit të dyfishtë për detyrime të ndryshme.
• Të drejtën e inspektimit, auditimit, verifikimit të inventarit dhe shkëmbimit periodik të të dhënave.
• Kushtet dhe procedurën e aktivizimit të rezervës, duke përfshirë personat ose institucionet e autorizuara.
• Garancinë për mosndalimin e eksportit, çlirimit apo transportit të karburantit në rast emergjence.
• Rrugët e transportit, terminalet, kapacitetet portuale, doganat dhe prioritetin logjistik.
• Përgjegjësitë financiare, sigurimin, taksat, detyrimet doganore dhe zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.
• Kohëzgjatjen, rinovimin, kushtet e pezullimit dhe procedurat e ndërprerjes së marrëveshjes.

Aktualisht, një precedent konkret është marrëveshja ndërmjet Hungarisë dhe Kroacisë për ruajtjen reciproke të rezervave të detyrueshme të naftës bruto dhe produkteve të naftës. Vetë titulli i dokumentit e përkufizon objektin si ruajtje reciproke të stoqeve të detyrueshme, duke treguar se ky instrument përdoret në praktikën rajonale europiane. Për Shqipërinë, një marrëveshje ndërqeveritare do të ishte më e vlefshme nëse kombinohet me rezerva fizike brenda vendit dhe jo si zëvendësim i plotë i tyre. Ajo mund të ulë koston fillestare të ndërtimit të depove dhe të krijimit të stokut, por funksionon vetëm kur ka autorizim të qartë, verifikim të vazhdueshëm të stokut dhe një plan transporti të testuar për përdorimin e tij në një krizë reale. As kjo dhe as ndonjë marrëveshje tjetër nuk i japin përgjigje problemeve të mprehta aktuale të këtij tregu në Shqipëri: probleme që lidhen me mungesën e konkurrencës, taksat e pazakonta, penalizimin e konsumatorit përmes bordit karikaturë të transparencës së çmimeve të karburanteve, ftesat e kryeministrit Rama për uljen “vullnetare” të çmimeve, si edhe problemet e evazionit fiskal dhe të cilësisë.