Cafo Boga: Kush do ta zotërojë të ardhmen e Shqipërisë?

Pyetja e madhe shqiptare: Rritje për kë, zhvillim për çfarë?

Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci

 “Një komb sillet me mençuri kur i trajton burimet e tij natyrore si pasuri që duhet t’ia dorëzojë brezit të ardhshëm të rritura në vlerë dhe jo të dëmtuara.”— Theodore Roosevelt

Nëse bregdeti shqiptar, ishujt, zonat e mbrojtura, portet, qendrat urbane dhe tokat strategjike kalojnë gradualisht në duart e investitorëve të huaj, oligarkëve vendas, koncesionarëve dhe interesave të lidhura me pushtetin politik, shqiptarët mund të zgjohen një ditë dhe të kuptojnë se ende kanë shtetësinë, flamurin, këngët dhe kujtimet e tyre, por jo më kontroll domethënës mbi disa nga pasuritë më të çmuara të vendit të tyre.

 

Për më shumë se një dekadë, Shqipëria është paraqitur si një histori suksesi transformimi. Janë ndërtuar rrugë të reja, turizmi ka arritur nivele rekord, investitorë të huaj kanë ardhur në vend dhe Shqipëria ka avancuar në rrugën e saj drejt integrimit evropian. Zyrtarët qeveritarë i paraqesin shpesh këto arritje si dëshmi se Shqipëria po kapërcen më në fund trashëgiminë e varfërisë, izolimit dhe nënzhvillimit që e karakterizoi për pjesën më të madhe të historisë së saj moderne.

Megjithatë, përtej këtyre treguesve inkurajues, një numër gjithnjë e më i madh qytetarësh, intelektualësh, ambientalistësh dhe anëtarësh të diasporës shqiptare po shtrojnë një pyetje më themelore: Çfarë lloj vendi po bëhet Shqipëria dhe me çfarë çmimi po realizohet ky transformim?

Pyetja nuk është kush duhet ta zotërojë të ardhmen e Shqipërisë. Përgjigjja është e qartë. E ardhmja e Shqipërisë duhet t’u përkasë shqiptarëve ,qytetarëve të saj, komuniteteve të saj, brezit të ri dhe atyre që do ta trashëgojnë këtë vend nesër.

Pyetja më shqetësuese është kush do ta zotërojë të ardhmen e Shqipërisë nëse modeli aktual i zhvillimit vazhdon pa kufizime dhe pa korrigjime.

Nëse bregdeti shqiptar, ishujt, zonat e mbrojtura, portet, qendrat urbane dhe tokat strategjike kalojnë gradualisht në duart e investitorëve të huaj, oligarkëve vendas, koncesionarëve dhe interesave të lidhura me pushtetin politik, shqiptarët mund të zgjohen një ditë dhe të kuptojnë se ende kanë shtetësinë, flamurin, këngët dhe kujtimet e tyre, por jo më kontroll domethënës mbi disa nga pasuritë më të çmuara të vendit të tyre.

Ata mund të vazhdojnë të jetojnë në Shqipëri, por gjithnjë e më shumë si punëmarrës dhe jo si pronarë; si ofrues shërbimesh dhe jo si pjesëmarrës në vendimmarrje; si spektatorë dhe jo si aktorë të së ardhmes së vendit të tyre.

Ky shqetësim qëndron në zemër të debatit të ndezur që ka shoqëruar projekte si Zvërneci, Rrjolli, Ishulli i Sazanit, projekti i Portit të Durrësit dhe zhvillime të tjera strategjike që janë shndërruar në simbole të një debati shumë më të madh kombëtar.

Debati nuk është nëse Shqipëria ka nevojë për zhvillim. Ka.

Debati nuk është nëse Shqipëria duhet të mirëpresë investimet. Duhet.

Pyetja e vërtetë është nëse zhvillimi po i shërben kombit apo nëse kombi po riformësohet gjithnjë e më shumë për t’i shërbyer një modeli të caktuar zhvillimi.

Çfarë lloj vendi po bëhet Shqipëria dhe me çfarë çmimi po realizohet ky transformim? Pyetja nuk është kush duhet ta zotërojë të ardhmen e Shqipërisë. Përgjigjja është e qartë. E ardhmja e Shqipërisë duhet t’u përkasë shqiptarëve ,qytetarëve të saj, komuniteteve të saj, brezit të ri dhe atyre që do ta trashëgojnë këtë vend nesër.

Ngritja e Shtetit të Investimeve Strategjike

Një nga karakteristikat përcaktuese të viteve të fundit ka qenë përqendrimi i qeverisë te projektet e mëdha. Qoftë në turizëm, pasuri të paluajtshme, infrastrukturë, porte, aeroporte apo rizhvillim urban, vëmendja politike është përqendruar gjithnjë e më shumë te projektet që përfshijnë kapitale të mëdha, toka me vlerë dhe koncesione afatgjata.

Ekziston një histori e njohur për grabitësin amerikan të bankave Willie Sutton. Kur e pyetën pse grabiste bankat, ai u përgjigj: “Sepse aty janë paratë.”

Shumë kritikë të modelit aktual të zhvillimit të Shqipërisë përdorin një logjikë të ngjashme. Ata argumentojnë se përqendrimi i jashtëzakonshëm i energjisë politike te projektet e mëdha nuk është rastësi. Zhvillimet turistike, investimet strategjike, koncesionet dhe projektet e pasurive të paluajtshme janë pikërisht aty ku gjenden flukset më të mëdha financiare, pasuritë publike më të vlefshme dhe vendimet më të rëndësishme diskrecionale të qeverisë.

Mbështetësit e këtij modeli argumentojnë se kjo qasje është logjike dhe e domosdoshme. Shqipëria nuk disponon kapital të mjaftueshëm vendas për të modernizuar ekonominë dhe për këtë arsye duhet të tërheqë investime të huaja. Projektet e mëdha sjellin vende pune, infrastrukturë, teknologji dhe rritje të dukshmërisë ndërkombëtare.

Kritikët nuk i kundërshtojnë domosdoshmërisht investimet. Ata vënë në pikëpyetje nëse Shqipëria është bërë tepër e varur nga një model zhvillimi i mbështetur kryesisht te ndërtimi, turizmi dhe transferimi i aseteve strategjike, ndërsa sektorë të tjerë të ekonomisë marrin shumë më pak vëmendje. Më e rëndësishmja, ata pyesin nëse mekanizmat ekzistues të kontrollit janë të mjaftueshëm për të garantuar transparencë, llogaridhënie dhe besimin e publikut në miratimin e investimeve të mëdha.

Nga qytetarë në spektatorë: Çështja e pronës

Përgjatë historisë, pronësia mbi tokën ka qenë një nga shtyllat themelore të lirisë personale, pavarësisë ekonomike dhe stabilitetit shoqëror. Për shumë shqiptarë, prona është shpesh pasuria më e rëndësishme që zotërojnë dhe trashëgimia kryesore që mund t’u lënë brezave të ardhshëm.

Nuk është për t’u habitur që disa nga reagimet më të forta publike të viteve të fundit nuk lidhen me vetë investimet, por me shqetësimet rreth të drejtës së pronës.

Kontroversat që lidhen me Rrjollin dhe Zvërnecin e ilustrojnë këtë shqetësim. Mbështetësit e zhvillimit i shohin këto zona si mundësi për turizëm me vlerë të lartë që mund të krijojë punësim dhe të tërheqë investime. Kritikët, nga ana tjetër, argumentojnë se procesi ka ngritur pyetje themelore mbi verifikimin e pronësisë, kompensimin, transparencën dhe të drejtat e banorëve vendas, familjet e të cilëve kanë jetuar dhe punuar në këto zona për breza të tërë.

Shqetësime të ngjashme janë shfaqur edhe në lidhje me investime të tjera strategjike dhe iniciativën e Fshatrave Alpine. Megjithëse këto programe paraqiten si instrumente zhvillimi, disa banorë kanë frikë se ato mund të dobësojnë komunitetet lokale duke transferuar kontrollin ekonomik nga banorët te interesa më të mëdha dhe më të fuqishme financiarisht.

Kur komunitetet lokale ndihen të përjashtuara nga vendimet që ndikojnë tokën, jetesën dhe të ardhmen e tyre, zhvillimi rrezikon të humbasë legjitimitetin e tij shoqëror pavarësisht premtimeve ekonomike që mund të sjellë.

Çdo komb mirëpret investimet. Çdo komb kërkon rritje ekonomike. Sfida është të sigurohet që rritja t’i shërbejë kombit dhe jo kombi t’i shërbejë rritjes.Kjo është pyetja e madhe shqiptare e kohës sonë.Dhe nga përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje mund të varet se kush do ta zotërojë të ardhmen e Shqipërisë.

Zvërneci: Simptomë, Jo sëmundje

Përplasja në Zvërnec është bërë simbol sepse mishëron shumë prej shqetësimeve që janë grumbulluar ndër vite.

Pyetjet mbi ndikimin mjedisor, aksesin publik, historinë e pronësisë, procedurat e miratimit dhe transparencën qëndrojnë në qendër të debatit.

Edhe nëse çdo kërkesë ligjore është përmbushur formalisht, shumë qytetarë mbeten të shqetësuar. Frika e tyre shkon përtej Zvërnecit. Ata shqetësohen se vendime të ngjashme po merren në të gjithë vendin pa debat të mjaftueshëm publik mbi pasojat afatgjata.

Prandaj, Zvërneci nuk është sëmundja. Ai është simptoma.

Turizmi dhe ndërtimi: Suksese dhe kufizime

Pak kush do të mohonte se turizmi është bërë një nga sektorët më të suksesshëm të ekonomisë shqiptare. Numri i vizitorëve vazhdon të rritet, njohja ndërkombëtare po zgjerohet dhe turizmi është bërë një burim i rëndësishëm punësimi dhe të ardhurash.

Edhe ndërtimi ka njohur rritje të ndjeshme, veçanërisht në qendrat urbane dhe zonat bregdetare.

Sfida për Shqipërinë nuk është nëse turizmi duhet të rritet, por nëse turizmi dhe ndërtimi kanë filluar të lënë në hije sektorë të tjerë po aq të rëndësishëm të zhvillimit kombëtar.

Shumë ekonomistë argumentojnë se turizmi dhe ndërtimi, megjithëse të rëndësishëm, nuk mund të zëvendësojnë një ekonomi të larmishme të mbështetur në bujqësi, industri, teknologji, arsim, kërkim shkencor dhe energji.

Eksodi i heshtur

Ndoshta asnjë çështje nuk përbën kërcënim më të madh afatgjatë për Shqipërinë sesa rënia demografike.

Megjithëse emigrimi masiv filloi pas rënies së regjimit komunist, kur shqiptarët kërkuan mundësi më të mira në Evropën Perëndimore dhe Shtetet e Bashkuara, ky fenomen vazhdon edhe sot.

Një numër i madh studentësh ndjekin studimet jashtë vendit. Shumë mjekë, inxhinierë, specialistë të teknologjisë, akademikë dhe profesionistë të tjerë kërkojnë mundësi më të mira jashtë Shqipërisë.

Veçanërisht domethënës është fakti që shumë prej familjeve më të fuqishme politike, ekonomike dhe biznesore i arsimojnë fëmijët e tyre jashtë vendit. Kjo ngre pyetje të pakëndshme mbi besimin në institucionet dhe mundësitë që ofron vendi.

Shpopullimi i Shqipërisë nuk kufizohet vetëm te emigrimi ndërkombëtar. Në shumë zona rurale, fshatra të tëra po humbasin popullsinë. Shkollat mbyllen. Aktiviteti bujqësor bie. Ekonomitë lokale dobësohen. Komunitete të tëra luftojnë për të mbijetuar.

Një vend që nuk arrin të mbajë rininë e tij rrezikon të humbasë jo vetëm popullsinë, por edhe kontrollin mbi të ardhmen e vet.

Strategjia kombëtare që mungon

Shqetësimi kryesor i shumë kritikëve nuk është turizmi, investimet e huaja apo zhvillimi.

Është mungesa e një strategjie të balancuar dhe gjithëpërfshirëse të zhvillimit kombëtar.

Turizmi është i rëndësishëm.

Ndërtimi është i rëndësishëm.

Investimet e huaja janë të rëndësishme.

Por një komb i suksesshëm duhet të forcojë gjithashtu bujqësinë, industrinë, arsimin, teknologjinë, kërkimin shkencor, sigurinë energjetike, rinovimin demografik dhe mbrojtjen e mjedisit.

Zhvillimi bëhet i qëndrueshëm vetëm kur rritja shpërndahet gjerësisht në sektorë dhe rajone të ndryshme, dhe jo kur përqendrohet në disa industri apo zona të kufizuara.

Institucionet, bemokracia dhe Evropa

Shqipëria demokratike ka arritur liri të paimagjinueshme gjatë periudhës komuniste. Megjithatë, shumë qytetarë pyesin nëse institucionet demokratike po funksionojnë me efektivitetin e nevojshëm për të mbrojtur interesin publik dhe për të garantuar transparencën.

Sfida nuk është të zgjedhim midis zhvillimit dhe demokracisë.

Sfida është të sigurojmë që zhvillimi të ndodhë përmes institucioneve demokratike dhe jo anash tyre.

Kjo sfidë lidhet drejtpërdrejt me aspiratat evropiane të Shqipërisë. Integrimi evropian nuk është vetëm çështje kapitujsh negociues. Në thelb të tij qëndrojnë shteti ligjor, qeverisja transparente, institucionet e përgjegjshme dhe respekti për pjesëmarrjen qytetare.

Çfarë mund të bëhet?

Zgjidhja nuk është të refuzohen investimet dhe as të kundërshtohet çdo projekt zhvillimi.

Sfida është të krijohet një kuadër që balancon rritjen ekonomike me interesin kombëtar.

Një kuadër i tillë duhet të përfshijë:

• Transparencë të plotë për investimet strategjike.
  • Qasje publike në kontrata, leje dhe studime mjedisore.
  • Mbikëqyrje më të fortë parlamentare.
  • Vlerësime të pavarura mjedisore.
  • Pjesëmarrje më të gjerë të komuniteteve lokale.
  • Mbrojtje të zonave me vlera të veçanta ekologjike dhe kulturore.
  • Procedura të qarta për verifikimin e të drejtave të pronësisë.
  • Garanci më të forta kundër konflikteve të interesit.

Këto masa nuk do ta pengonin zhvillimin. Përkundrazi, ato do të forconin besimin e publikut tek ai.

Përfundim: Zhvillimi në shërbim të kombit

E ardhmja e Shqipërisë nuk do të përcaktohet përfundimisht nga numri i resorteve që ndërton, nga lartësia e kullave të saj apo nga vëllimi i kapitalit të huaj që tërheq. Këto arritje, megjithëse të rëndësishme, janë vetëm instrumente të zhvillimit , jo vetë zhvillimi.

Masa e vërtetë e suksesit do të jetë nëse brezat e ardhshëm do të trashëgojnë një vend që mbetet ekonomikisht i qëndrueshëm, mjedisisht i mbrojtur, demografikisht i shëndetshëm, demokratikisht i përgjegjshëm dhe realisht në pronësi të qytetarëve të tij.

Çdo komb mirëpret investimet. Çdo komb kërkon rritje ekonomike. Sfida është të sigurohet që rritja t’i shërbejë kombit dhe jo kombi t’i shërbejë rritjes.Kjo është pyetja e madhe shqiptare e kohës sonë.Dhe nga përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje mund të varet se kush do ta zotërojë të ardhmen e Shqipërisë.