Beqir Sina: 14 pikat e marrëveshjes Iran-SHBA në krahasim me 14 pikat e Wilsonit dhe Traktatin e Versajës

New York, 17 qershor 2026 – Në prag të nënshkrimit zyrtar të së premten në Zvicër (19 qershor), draft-memorandumi 14-pikësh midis Republikës Islamike të Iranit dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës po dominon faqet e para të mediave amerikane.

Ky marrëveshje paraprake synon të ndalë luftën e fundit muajve, të rihapë Ngushticën e Hormuzit dhe të hapë rrugën për bisedime 60-ditore mbi programin bërthamor të Iranit, lehtësimin e sanksioneve dhe rindërtimin ekonomik.

Sipas draftit të parë publikuar nga Bloomberg dhe i konfirmuar pjesërisht nga burime iraniane si Mehr News, pikat kryesore janë:

1.  Ndërprerje e menjëhershme dhe e përhershme e luftës në të gjitha frontet, duke përfshirë Libanin. Të dyja palët zotohen të mos nisin veprime armiqësore dhe të përmbahen nga kërcënimi ose përdorimi i forcës.

2.  Respekt për sovranitetin dhe integritetin territorial, pa ndërhyrje në punët e brendshme.

3.  Bisedime për marrëveshjen finale brenda 60 ditëve, të zgjatshme me pajtim të dyanshëm.

4-5. Heqja e bllokadës detare amerikane brenda 30 ditëve dhe rihapja e plotë e Ngushticës së Hormuzit për transportin tregtar (Iran do të pastrojë minat dhe pengesat teknike).

6.  Program rindërtimi me partnerë rajonalë, me financim minimal 300 miliardë dollarë.

7.  Heqje e sanksioneve (përfshirë ato të OKB-së dhe amerikane) në një afat të përcaktuar në marrëveshjen finale.

8.  Iran konfirmon se nuk do të prodhojë armë bërthamore; bisedime të hollësishme për pasurimin e uraniumit dhe stoket ekzistuese.

9-11. Ruajtje e status quo-së gjatë bisedimeve, lehtësira për eksportin e naftës, dhe çlirim gradual i fondeve të ngrira (deri në 24-25 miliardë dollarë sipas disa raporteve).

12-14. Mekanizëm monitorimi, bisedime të fokusuara pas zbatimit të hapave fillestarë dhe konfirmim i marrëveshjes finale me rezolutë të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Reagimet e shtypit amerikan :

Shtypi amerikan e përshkruan marrëveshjen si një “përparim të madh” që lehtëson presionin ekonomik global nga mbyllja e Hormuzit, por me shumë dyshime për zbatueshmëri.

Bloomberg thekson “fitimet e gjera financiare” për Iranin – eksport nafte i menjëhershëm, fonde të ngrira dhe fond rindërtimi – si leverdi për Trump për të mbyllur një konflikt të kushtueshëm.

NPR dhe AP News e quajnë “marrëveshje fillestare” që nuk zgjidh çështjet thelbësore si programi bërthamor ose mbështetja e Iranit për aleatë rajonalë, por hap rrugën për stabilitet në energji. Çmimet e naftës kanë rënë nën 75 dollarë për fuçi në pritje të rihapjes së ngushticës.

Fortune dhe Wall Street Journal raportojnë divergjenca në versionet e draftit: Irani thekson çlirimin e fondeve dhe heqjen e bllokadës si prioritet, ndërsa administrata Trump e paraqet si “marrëveshje me performancë” ku Iranit i jepen shpërblime vetëm pas verifikimit të angazhimeve (sidomos mos-prodhimi i armëve bërthamore). Skepticizëm vjen edhe nga Izraeli, që dyshon për qëndrueshmërinë e armëpushimit në Liban.

Analistët amerikanë (si në Al Jazeera dhe Axios) theksojnë se suksesi varet nga zbatimi në 60 ditët e ardhshme. Trump e ka quajtur “deal i madh”, ndërsa zëdhënës si JD Vance mbrojnë kuadrin si një hap drejt de-eskalimit pa kompromise në sigurinë bërthamore.

Në përgjithësi, media amerikane e sheh marrëveshjen si një fitore diplomatike për Trump në një moment delikat ekonomik global, por paralajmëron se pa verifikim të fortë ndërkombëtar, rreziku i kthimit të tensioneve mbetet i lartë.

14 pikat e marrëveshjes Iran-SHBA në krahasim me 14 pikat e Wilsonit dhe Traktatin e Versajës

14 pikat e draft-memorandumit Iran-SHBA, të arritura pas 3 muajsh konflikti dhe ndërmjetësimi intensiv nga Pakistani (me mbështetje nga Katari), përfaqësojnë një qasje pragmatike, por jo idealiste si 14 pikat e Presidentit Woodrow Wilson të vitit 1918.

Wilsoni synonte një “paqe pa fitues”, me vetëvendosje etnike, çarmatim të përgjithshëm dhe diplomaci të hapur për të shmangur hakmarrjen.

Në realitet, Traktati i Versajës u bë një zgjidhje ndëshkuese. Pasi, Gjermania, u detyrua të pranonte fajin e vetëm (Neni 231), pagoi dëmshpërblime të rënda, humbi territore dhe u demilitarizua, gjë që mbolli farën e Luftës së Dytë Botërore.

Në kontrast, 14 pikat e sotme u arritën nëpërmjet bisedimeve indirekte dhe presionit ushtarak-ekonomik amerikan, duke kulmuar në një memorandum të përkohshëm që do të nënshkruhet të premten në Zvicër. Ato parashikojnë ndërprerje të menjëhershme të luftës (përfshirë Libanin), rihapje të Hormuzit brenda 30 ditëve, lehtësim të menjëhershëm për eksportin e naftës dhe çlirim gradual të fondeve të ngrira (deri në 24-25 miliardë dollarë).

Pikat kryesore mbi programin bërthamor, heqjen e plotë të sanksioneve dhe fondin 300-miliardësh për rindërtim lihen për bisedime 60-ditore – një zgjidhje “performance-based” sipas administratës Trump.

Sa u realizuan deri tani?

Ceasefire-i është fragjil, por Hormuzi pritet të rihapet shpejt, duke lehtësuar krizën globale energjetike. Megjithatë, si në Versajë, dyshimet mbeten të mëdha. Pasi Irani thekson sovranitetin dhe fonde të menjëhershme, ndërsa SHBA insistojnë në verifikim të rreptë bërthamor.

Ndryshe nga Wilsoni, që dështoi në idealizmin e tij, ky draft duket më i balancuar por i prekshëm nga mosbesimi reciprok dhe roli i Izraelit. Suksesi varet nga zbatimi real, jo vetëm në letër.

Shqiptarët në SHBA, që ndjekin me vëmendje zhvillimet gjeopolitike, presin që stabiliteti në Lindjen e Mesme të ndikojë pozitivisht edhe në dinamikat e energjisë dhe sigurisë globale, por edhe te vend/origjinës së tyre, në Shqipëri e Kosovë.