Cafo Boga: Ku është zëri i diasporës shqiptaro-amerikane?

Nga Cafo Boga, Master në Diplomaci

Përse kaq shumë prej atyre që vetëshpallen si përfaqësues apo liderë të diasporës kanë zgjedhur të mos flasin? Përse një numër i madh organizatash, të cilat reagojnë rregullisht për çështje kulturore, humanitare apo komunitare, kanë munguar pikërisht në kohën kur mijëra qytetarë shqiptarë kanë dalë në rrugë për të kërkuar reforma demokratike? A është kjo thjesht një qëndrim i kujdesshëm? A është neutralitet politik? Apo mos vallë marrëdhëniet e afërta dhe privilegjet e krijuara ndër vite me qeveritë shqiptare

Sot, Shqipëria ndodhet sërish përballë njërit prej udhëkryqeve më vendimtare të historisë së saj pas rënies së komunizmit. Për më shumë se tri dekada, diaspora shqiptare është konsideruar me të drejtë një nga pasuritë më të mëdha kombëtare. Qoftë në Nju Jork, Detroit, Boston, Londër, Cyrih, Milano apo kudo tjetër në botë, shqiptarët e mërguar kanë ruajtur gjuhën, kulturën dhe identitetin e tyre, ndërsa njëkohësisht kanë kontribuar me miliarda dollarë në remitanca dhe investime që kanë mbështetur familjet shqiptare dhe kanë forcuar ekonominë e vendit. Sa herë që kombi është përballur me sfida historike, nga lufta për çlirimin e Kosovës deri te fatkeqësitë natyrore dhe krizat humanitare, diaspora ka qenë gjithmonë në radhën e parë për t’iu përgjigjur thirrjes së atdheut.

Megjithatë, ndërsa ngjarjet në Shqipëri vazhdojnë të zhvillohen me ritme të shpejta, një pyetje bëhet çdo ditë e më e pashmangshme:

Ku është zëri i diasporës shqiptaro-amerikane?

Demonstratat që kanë vazhduar për më shumë se dy muaj nuk ngjajnë me protestat politike me të cilat shqiptarët janë mësuar gjatë tranzicionit postkomunist. Ato nuk përfaqësojnë thjesht një përballje të radhës mes Partisë Socialiste dhe Partisë Demokratike. Përkundrazi, ato janë shndërruar në një lëvizje të gjerë qytetare që sfidon të gjithë establishmentin politik, të cilin një numër gjithnjë e më i madh qytetarësh e konsideron përgjegjës për dështimin në përmbushjen e aspiratave demokratike, ekonomike dhe institucionale që Shqipëria meritonte pas shembjes së regjimit komunist.

Ajo që nisi si kundërshtim ndaj projekteve të diskutueshme të turizmit luksoz në zonat e mbrojtura të Zvërnecit dhe Ishullit të Sazanit, shumë shpejt mori përmasa shumë më të gjera. Protestuesit nuk po ngrenë zërin vetëm kundër këtyre projekteve, por edhe kundër korrupsionit të përhapur, dobësimit të institucioneve, përqendrimit të pushtetit politik, pabarazisë ekonomike, largimit masiv të të rinjve, mungesës së meritokracisë dhe perceptimit gjithnjë e më të përhapur se pasuritë kombëtare po kalojnë në duart e elitave politike dhe ekonomike, në vend që t’i shërbejnë interesit të qytetarëve shqiptarë. Pikërisht këto shqetësime janë shndërruar në shtysën kryesore të një lëvizjeje qytetare me përmasa kombëtare.

Guximi i këtyre qytetarëve meriton respektin më të madh. Ditë pas dite, ata janë mbledhur në mënyrë paqësore, plotësisht të vetëdijshëm se mund të përballen me presion, ndalime, arrestime, madje edhe me dhunë fizike. Ata nuk kërkojnë thjesht zëvendësimin e një qeverie me një tjetër. Ata kërkojnë një kulturë të re politike, të ndërtuar mbi institucione më të forta demokratike, llogaridhënie, barazi mundësish dhe respekt të vërtetë për shtetin e së drejtës.

Shumë shqiptarë që jetojnë në Evropë i janë përgjigjur kësaj thirrjeje. Falë afërsisë gjeografike, ata kanë organizuar demonstrata në vendet ku jetojnë, kanë udhëtuar drejt Shqipërisë për t’u bashkuar me protestuesit dhe kanë përdorur çdo platformë publike për të mbështetur lëvizjen qytetare. Jo pak individë kanë kaluar kufijtë vetëm për të qëndruar krah për krah me bashkëkombësit e tyre, të cilët po ushtrojnë një të drejtë themelore kushtetuese: të drejtën për të protestuar në mënyrë paqësore.

Reagimi i diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, megjithatë, ka qenë dukshëm ndryshe.

Nju Jorku është shtëpia e një prej komuniteteve shqiptare më të mëdha dhe më me ndikim në botë, ku jetojnë shqiptarë me prejardhje nga Shqipëria, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Lugina e Preshevës dhe Çamëria. Gjatë gjithë historisë së tij, ky komunitet ka dëshmuar një bujari dhe solidaritet të jashtëzakonshëm sa herë që shqiptarët kanë pasur nevojë për ndihmë. Ai ka financuar shkolla, kisha, xhami, spitale, bursa studimi, programe humanitare dhe një numër të madh nismash në shërbim të kombit. Po aq i rëndësishëm ka qenë edhe roli i tij në mbrojtjen dhe promovimin e interesave kombëtare shqiptare në Uashington.

Megjithatë, pikërisht në një moment kur vihet në provë e ardhmja e demokracisë shqiptare, një pjesë e konsiderueshme e udhëheqjes së organizuar të diasporës ka zgjedhur të heshtë.

Kjo heshtje ngre disa pyetje legjitime.

Përse kaq shumë prej atyre që vetëshpallen si përfaqësues apo liderë të diasporës kanë zgjedhur të mos flasin? Përse një numër i madh organizatash, të cilat reagojnë rregullisht për çështje kulturore, humanitare apo komunitare, kanë munguar pikërisht në kohën kur mijëra qytetarë shqiptarë kanë dalë në rrugë për të kërkuar reforma demokratike? A është kjo thjesht një qëndrim i kujdesshëm? A është neutralitet politik? Apo mos vallë marrëdhëniet e afërta dhe privilegjet e krijuara ndër vite me qeveritë shqiptare—dhe veçanërisht me Kryeministrin Edi Rama—i kanë bërë disa të hezitojnë të kritikojnë gjendjen aktuale?

Këto janë pyetje krejtësisht legjitime në një shoqëri demokratike dhe, si të tilla, meritojnë përgjigje të sinqerta.

Le të jemi të qartë. Kjo nuk është një thirrje që organizatat e diasporës të mbështesin një parti politike apo një lëvizje të caktuar. Përkundrazi, besueshmëria e tyre varet pikërisht nga aftësia për të qëndruar mbi ndarjet partiake. Por mbrojtja e parimeve demokratike, e lirive kushtetuese, e së drejtës për protestë paqësore dhe e një qeverisjeje të përgjegjshme nuk është një akt partiak. Është detyrim moral dhe qytetar i çdo institucioni që pretendon se përfaqëson interesat e komunitetit shqiptar.

Heshtja nuk është neutralitet.

Në momente kur vihen në provë vlerat themelore të demokracisë, heshtja shndërrohet, në vetvete, në një qëndrim publik. Historia na ka mësuar vazhdimisht se demokracia nuk mbrohet vetëm nga ata që qeverisin, por edhe nga qytetarët dhe institucionet që kanë guximin të mbrojnë liritë kushtetuese kur ato vihen në rrezik.

Fatmirësisht, kjo heshtje nuk ka qenë universale. Një numër intelektualësh, akademikësh, publicistësh dhe aktivistësh shqiptaro-amerikanë kanë mbështetur vazhdimisht protestuesit. Ata kanë shkruar artikuj, kanë marrë pjesë në emisione televizive, kanë zhvilluar debate publike dhe kanë bërë thirrje që lëvizja të mbetet paqësore, e organizuar dhe e përkushtuar ndaj parimeve demokratike.

Edhe unë kam qenë njëri prej atyre zërave. Që në ditët e para të këtyre demonstratave kam shkruar vazhdimisht në mbështetje të kërkesave legjitime të protestuesve, duke i ftuar njëkohësisht të shmangin çdo akt dhune, të mos bien pre e provokimeve, të krijojnë një udhëheqje përfaqësuese dhe të ndjekin rrugën e zgjidhjeve demokratike, e jo të përballjeve emocionale. Qëllimi im nuk ka qenë kurrë të mbështes një parti politike kundër një tjetre. Qëndrimi im ka qenë dhe mbetet në mbështetje të demokracisë, të drejtavekushtetuese dhestabilitetit afatgjatë të Shqipërisë.

Ky dallim është thelbësor.

Mbështetja e qytetarëve që ushtrojnë në mënyrë paqësore të drejtën e tyre kushtetuese për të protestuar nuk do të thotë mbështetje për një parti politike. Ajo është një afirmim i parimeve demokratike mbi të cilat mbështetet çdo shoqëri e lirë.

Diaspora shqiptare nuk ka ekzistuar kurrë vetëm për të dërguar remitanca. Kontributi i saj më i madh ka qenë gjithmonë autoriteti moral, përvoja profesionale, vizioni ndërkombëtar dhe përkushtimi i palëkundur ndaj së ardhmes së Shqipërisë. Nëse roli i saj kufizohet vetëm në mbështetjen financiare të familjeve, ndërkohë që hesht për drejtimin demokratik të vendit, atëherë ajo rrezikon të mos përmbushë misionin historik që ka mbajtur me dinjitet për breza të tërë.

Ka ardhur koha që organizatat shqiptare në të gjithë Shtetet e Bashkuara—dhe veçanërisht ato në Nju Jork—ta bëjnë të dëgjohet zëri i tyre. Ato nuk kanë nevojë të mbështesin një parti, një individ apo një lëvizje të caktuar politike. Por ato kanë detyrimin moral të mbështesin publikisht parimet universale që bashkojnë të gjitha demokracitë: shtetin e së drejtës, lirinë e shprehjes, të drejtën për tubim dhe protestë paqësore, transparencën në qeverisje, llogaridhënien e institucioneve, pavarësinë e sistemit të drejtësisë dhe respektimin e të drejtave kushtetuese të çdo qytetari.

Ata që sot qëndrojnë në rrugët e Tiranës, Shkodrës, Vlorës, Korçës, Elbasanit dhe qyteteve të tjera të Shqipërisë nuk kërkojnë që diaspora të zhvillojë betejën e tyre. Ata kërkojnë vetëm që bashkëkombësit e tyre jashtë atdheut të mos qëndrojnë indiferentë ndërsa po vendoset e ardhmja demokratike e vendit.

Historia rrallë i gjykon njerëzit vetëm nga ato që kanë arritur të bëjnë. Ajo i gjykon edhe nga guximi për të folur atëherë kur heshtja ishte zgjedhja më e lehtë.

Diaspora shqiptaro-amerikane i është përgjigjur thirrjes së historisë edhe më parë.

Historia po e thërret edhe një herë. Le t’i përgjigjemi kësaj thirrjeje.