Nga Cafo Boga – Sfida e vërtetë e Shqipërisë: Jo zhvillimi, por qeverisja e mirë

Ku pajtohem me Lea Ypin dhe ku ndahen pikëpamjet yona

Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci
Nju Jork

E mirëpres artikullin e fundit të profesoreshës Lea Ypi në The Guardian, me titull “Look at the protests Jared Kushner has caused in Albania. This could be a shining light for Europe”, si dhe vëmendjen ndërkombëtare që ai i ka kushtuar protestave që po zhvillohen në Shqipëri. Shqetësimet që ajo ngre janë reale dhe meritojnë trajtim serioz.

Megjithatë, për shumë shqiptarë, aktivistë mjedisorë, gazetarë, organizata të shoqërisë civile, anëtarë të diasporës dhe komentues të pavarur, ky debat nuk filloi me ardhjen e Jared Kushnerit apo me interesimin e medias ndërkombëtare. Ai ka vite që zhvillohet rreth çështjeve të pronës publike, zonave të mbrojtura, trashëgimisë kulturore, transparencës dhe përqendrimit gjithnjë e më të madh të pushtetit vendimmarrës.

Protestat e fundit thjesht i kanë sjellë këto shqetësime në qendër të vëmendjes publike.

Ky debat nuk filloi me Kushnerin

Në shumë aspekte, profesorja Ypi dhe unë arrijmë në përfundime të ngjashme. Të dy shqetësohemi për mungesën e transparencës që shoqëron projektet e mëdha zhvillimore. Të dy e kuptojmë rrezikun që sjell përqendrimi i pushtetit ekonomik dhe politik. Të dy besojmë se pasuritë natyrore dhe kulturore të mbrojtura meritojnë shqyrtim publik më të gjerë përpara se të merren vendime të pakthyeshme. Dhe të dy mirëpresim shfaqjen e një brezi të ri që dëshiron të marrë pjesë aktivisht në procesin demokratik.

Shqetësimet që dëgjohen sot në rrugët e Shqipërisë nuk janë të reja. Prej vitesh shqiptarët debatojnë për të ardhmen e Sazanit, Butrintit, ligatinave të mbrojtura, vijës bregdetare publike, investimeve strategjike dhe mënyrën e administrimit të pasurive kombëtare. Qytetarët kanë pyetur vazhdimisht nëse vendimet për zhvillimin po merren në interes të publikut dhe nëse ekzistojnë mekanizma të mjaftueshëm për mbrojtjen e trashëgimisë mjedisore dhe kulturore të vendit.

Lëvizja aktuale ka arritur t’i sjellë këto shqetësime afatgjata në qendër të debatit publik. Vetëm për këtë arsye, ajo përbën një moment të rëndësishëm në zhvillimin demokratik të Shqipërisë.

Problemi nuk është kapitalizmi

Aty ku ndahem nga profesorja Ypi nuk është në diagnostikimin e shumë prej problemeve aktuale të Shqipërisë, por në mënyrën se si i kuptojmë shkaqet e tyre dhe, rrjedhimisht, zgjidhjet.

Profesorja Ypi e interpreton krizën aktuale kryesisht si pasojë të një modeli të dështuar zhvillimi dhe, në një kuptim më të gjerë, si një nga kontradiktat e kapitalizmit bashkëkohor. Me gjithë respektin, unë nuk pajtohem me këtë analizë.

Problemi i Shqipërisë nuk është kapitalizmi. Problemi është mungesa e institucioneve të forta që garantojnë se kapitalizmi funksionon brenda rregullave të qarta, qeverisjes së përgjegjshme dhe sundimit të ligjit.

Ky dallim nuk është thjesht teorik. Ai qëndron në zemër të së ardhmes së Shqipërisë.

Provat janë kudo përreth nesh. Vende si Estonia, Sllovenia dhe demokraci të tjera të suksesshme evropiane përqafuan ekonominë e tregut, investimet e huaja dhe integrimin në tregjet globale. Por ato ndërtuan gjithashtu institucione të forta që mbrojnë interesin publik, zbatojnë standardet mjedisore, luftojnë korrupsionin, ruajnë trashëgiminë kulturore dhe mbajnë të gjallë besimin e qytetarëve.

Rritja ekonomike dhe llogaridhënia demokratike nuk u panë si objektiva kundërshtare, por si qëllime plotësuese.

Sfida e Shqipërisë nuk është se ka tërhequr investime. Sfida është se shumë qytetarë nuk kanë më besim tek institucionet që duhet t’i rregullojnë dhe mbikëqyrin ato.

Investimet e huaja nuk janë në vetvete të dëmshme. Turizmi nuk është në vetvete i dëmshëm. Projektet strategjike të zhvillimit nuk janë në vetvete të dëmshme. Përkundrazi, Shqipëria ka nevojë urgjente për investime, diversifikim ekonomik, vende pune dhe mundësi që t’i bindin të rinjtë të ndërtojnë të ardhmen e tyre në vend dhe jo jashtë tij.

Pyetja e vërtetë është nëse zhvillimi i shërben interesit publik apo vetëm interesave private.

Pikërisht në këtë pikë shqetësimet e protestuesve meritojnë vëmendje serioze.

Kur investimet strategjike prekin zona të mbrojtura, monumente të trashëgimisë kulturore, bregdet publik, zona ekologjikisht të ndjeshme apo pasuri me rëndësi kombëtare, transparenca nuk duhet parë si pengesë për zhvillimin. Ajo duhet të konsiderohet kusht paraprak për të.

Konsultimi publik nuk duhet trajtuar si një bezdi burokratike, por si një domosdoshmëri demokratike.

Protestat aktuale pasqyrojnë diçka më të thellë sesa kundërshtimin ndaj një projekti apo investitori të vetëm. Ato shprehin frustrimin në rritje të publikut ndaj një procesi vendimmarrës që shumëkush e percepton si gjithnjë e më të centralizuar, jo transparent dhe të izoluar nga pjesëmarrja reale qytetare.

Dhe ky frustrim është legjitim.

Njëkohësisht, do të isha i kujdesshëm ndaj përpjekjeve për ta paraqitur debatin si një zgjedhje mes zhvillimit dhe ruajtjes së trashëgimisë, mes kapitalizmit dhe demokracisë, mes investimeve dhe sovranitetit. Këto ndarje artificiale mund të prodhojnë slogane politike, por rrallëherë prodhojnë politika të mençura.

Shqipëria nuk mund të përballojë luksin të shndërrohet në një muze të ngrirë në kohë. Por po aq nuk mund të përballojë që çdo mal, ishull, ligatinë, sit arkeologjik apo segment bregdeti të trajtohet si mall i disponueshëm për ofertuesin më të lartë.

Sfida është të gjendet ekuilibri midis zhvillimit ekonomik dhe kujdestarisë së përgjegjshme ndaj pasurive kombëtare.

Nga protesta te reforma

Këtu dalloj gjithashtu nga mënyra se si profesorja Ypi e vlerëson procesin e integrimit evropian. Është e vërtetë që disa politikanë shqiptarë e kanë përdorur premtimin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian si mburojë politike ndaj kritikave. Por problemi nuk është vetë integrimi evropian.

Përkundrazi, parimet që Shqipëria synon të përqafojë përmes këtij procesi — transparenca, llogaridhënia, pavarësia institucionale, mbrojtja e mjedisit dhe sundimi i ligjit — mbeten ndër mjetet më të fuqishme për të adresuar pikërisht shqetësimet që protestuesit po ngrenë sot.

Zgjidhja e problemeve të Shqipërisë nuk është më pak Evropë. Është zbatimi më besnik i standardeve evropiane.

Ajo që më jep shpresë nuk është thjesht ekzistenca e protestave, por karakteri i tyre. Ndryshe nga shumë përplasje politike të së kaluarës, këto demonstrata kanë arritur në masë të madhe të kapërcejnë ndarjet partiake. Ato kanë bashkuar qytetarë të shqetësuar për të ardhmen afatgjatë të vendit, dhe jo për fatin afatshkurtër të partive politike.

Ky është një zhvillim pozitiv për demokracinë shqiptare.

Megjithatë, rezistenca qytetare nuk mjafton. Çdo lëvizje e suksesshme duhet të kalojë nga kundërshtimi te propozimi. Qytetarët kanë të drejtë të pyesin se kundër çfarë janë. Por duhet gjithashtu të fillojnë të pyesin se për çfarë janë.

Çfarë modeli zhvillimi duhet të ndjekë Shqipëria?

Çfarë garancish duhet të ekzistojnë për investimet strategjike?

Si duhet të menaxhohen zonat e mbrojtura?

Si mund të balancohet rritja ekonomike me mbrojtjen e mjedisit dhe llogaridhënien publike?

Si mund të rikthehet besimi i qytetarëve tek institucionet?

Janë këto pyetjet që do të përcaktojnë nëse protestat e sotme do të shndërrohen në reformat e nesërme.

Profesorja Ypi ka të drejtë kur argumenton se Shqipëria ka mundësinë t’i mësojë Evropës diçka mbi angazhimin qytetar dhe pjesëmarrjen demokratike. Por Shqipëria mund të ofrojë një mësim edhe më të rëndësishëm: se zhvillimi ekonomik, përgjegjësia mjedisore, llogaridhënia demokratike dhe dinjiteti kombëtar nuk janë objektiva që përjashtojnë njëri-tjetrin.

Slogani “Shqipëria nuk është në shitje” ka gjetur jehonë sepse prek një shqetësim të vërtetë që ndajnë shumë qytetarë.

Por debati nuk mund të përfundojë aty.

Të rinjtë që kanë dalë në rrugë po shtrojnë një pyetje më të madhe se çdo projekt, investitor apo qeveri e veçantë. Ata po pyesin nëse e ardhmja e Shqipërisë do të përcaktohet nga institucione transparente dhe të përgjegjshme para publikut, apo nga vendime të marra nga një rreth i ngushtë aktorësh politikë dhe ekonomikë.

Kjo është një pyetje që meriton përgjigje.

E ardhmja e Shqipërisë nuk do të përcaktohet nga aftësia e saj për të tërhequr investime, por nga aftësia për të ndërtuar institucione që garantojnë se këto investime i shërbejnë kombit dhe jo anasjelltas.

Pyetja që shtrohet sot para Shqipërisë nuk është nëse vendi duhet të shitet.

Pyetja është se si duhet të qeveriset.

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të përcaktojë jo vetëm fatin e projekteve individuale, por edhe të ardhmen e vetë demokracisë shqiptare.