Prof. Dr. Qemal Lame: BE-ja përballë heqjes së unanimitetit

Në mesin e prillit, një valë lehtësimi përfshiu kryeqytetet evropiane. Viktor Orbán humbi zgjedhjet parlamentare në Hungari dhe dha dorëheqjen si Kryeministër. Për më shumë se një dekadë, udhëheqësi autoritar kishte përdorur të drejtën e tij të vetos në Këshillin e BE-së për të avancuar interesat e tij. Në çështjet e politikës së jashtme, Orbán bllokonte rregullisht vendime të rëndësishme dhe paralizonte aftësinë e Evropës për të vepruar. Pas humbjes së Orbán, politikanët shohin një mundësi historike për të shfuqizuar parimin e unanimitetit.

Qeveria e Gjermanisë ka bërë thirrje të përsëritura për reforma të gjera të Bashkimit Evropian në javët e fundit për ta bërë unionin më efektiv përballë sfidave globale – të tilla si lufta e Vladimir Putinit në Ukrainë ose lufta tregtare e BE-së me Presidentin e SHBA-së Donald Trump. Përveç zvogëlimit të madhësisë së Komisionit Evropian, në thelb kërkohet heqjen e parimit të unanimitetit. Deri më tani, dymbëdhjetë shtete anëtare e mbështesin këtë iniciativë.

Unanimiteti “kërcënim ekzistencial”

Parimi i shumicës së kualifikuar duhet të zbatohet në Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë (CFSP) në të ardhmen. “Kur bëhet fjalë për çështjet e sigurisë, parimi i unanimitetit mund të na vërë në rrezik ekzistencial. Sepse bëhet fjalë për jetë a vdekje. Ne e shohim këtë çdo ditë në Ukrainë”, paralajmëroi Johann Wadephul.  Në thelb ka dy mënyra për të hequr parimin e unanimitetit në BE. Mënyra tradicionale do të ishte një ndryshim i traktatit sipas nenit 48 të Traktatit të BE-së. Parlamenti Evropian paraqiti propozime konkrete për reforma vite më parë – veçanërisht për të kaluar nga unanimiteti në shumicën e kualifikuar në fushat e politikës së jashtme, të sigurisë dhe buxhetore. “Fatkeqësisht, ky proces është bllokuar, sepse vetë shtetet anëtare duhet të vendosin, dhe Këshilli Evropian po i injoron për fat të keq këto propozime”, tha Sven Simon (CDU), Kryetar i Komitetit të BE-së për Çështjet Kushtetuese, për gazetën Merkur me seli në Mynih, botuar nga Ippen.Media. Një opsion i dytë janë të ashtuquajturat klauzola kalimtare, të njohura edhe si klauzola lidhëse. Shtetet anëtare mund të bien dakord të lejojnë, për shembull, që paketat e sanksioneve kundër Rusisë të miratohen vetëm me shumicë të kualifikuar. Por këtu qëndron një paradoks: Për të miratuar paketat e sanksioneve me shumicë të kualifikuar, kërkohet një vendim paraprak unanim. Kjo dispozitë u përfshi në Traktatin e Lisbonës, i cili hyri në fuqi në vitin 2009. Megjithatë, klauzola nuk është zbatuar kurrë që atëherë.

Parlamentari i BE-së e konsideron heqjen e unanimitetit jorealiste

Për shkak të mungesës së vullnetit politik midis shteteve anëtare, heqjia afatshkurtër të parimit të unanimitetit shihet jorealiste. Megjithatë, në planin afatgjatë, mendoj se presioni do të rritet, sepse bota po ndryshon më shpejt se strukturat evropiane të vendimmarrjes. Më parë, krerët e shteteve dhe qeverive shpesh negocionin politikën e jashtme në samite të planifikuara prej kohësh. Bota e sotme i detyron politikanët të veprojnë shumë më shpejt. Kjo përfshin sanksione brenda disa orësh, sulme të papritura kibernetike dhe përshkallëzime ushtarake në kohë reale. Sfida aktuale: Bashkimi Evropian aktualisht ka një mekanizëm vendimmarrjeje, një strukturë vendimmarrjeje nga shekulli i 19-të në një botë të shekullit të 21-të. Politika konservatore evropiane tregon se zhvillimi afatgjatë drejt heqjes së plotë të unanimitetit do të jetë gradual: përmes disa koalicioneve fleksibël, grupeve më të orientuara drejt integrimit dhe abstenimeve më konstruktive. Një ndryshim apo një traktati i ri për supershtetin evrpain mund të dalë me kalimin e viteve. Ajo që nevojitet për këtë ndryshim tani është lidershipi politik në kryeqytetet evropiane. Edhe nën kancelarin Friedrich Merz (CDU), ky angazhim ndaj politikës së integrimit – njësoj si me qeveritë e mëparshme federale – mbetet i dobët. Kjo është veçanërisht e pakuptueshme, sepse kemi një ndjenjë të qartë pro-evropiane në Gjermani. Gjatë kohës së Helmut Kohl, forca lëvizëse pas Evropës përbëhej nga Gjermania, Franca dhe shtetet anëtare më të vogla. Por për fat të keq, ky motor nuk funksionon më sot. Populistët e krahut të djathtë, sidomos në Francë dhe Poloni përbëjnë një kërcënim.

Arsyeja për këtë qëndron në ndjenjën populiste anti-evropiane, të krahut të djathtë në Francë. Situata është e ngjashme në Poloni, në vendin më të madh të BE-së. Kohl kishte një vizion që është ende i nevojshëm sot, por që mungon. Për Kohlin, uniteti gjerman dhe integrimi evropian ishin dy anët e së njëjtës monedhë. Dhe ai gjithashtu kishte një vizion të qartë për një monedhë evropiane, të cilën e manifestoi, u realizua dhe identifikon sovranitetin e BE-së. Ndryshimi evropian nuk erdhi kurrë nëpërmjet unanimitetit të menjëhershëm, por më tepër nëpërmjet disa shteteve anëtare që morën drejtimin dhe të tjerave që ndoqën më vonë.

Mbështet tejkalimin e parimit të unanimitetit – veçanërisht në çështjet e politikës së jashtme, të cilat paralizojnë aftësinë e Evropës për të vepruar. Në të njëjtën kohë, unë nuk besoj në një debat ideologjik. Unanimiteti nuk është një e metë në sistem. Është një shprehje e sovranitetit kombëtar dhe një dëshmi e faktit se integrimi evropian i sotëm ka arritur deri këtu. Parimi i shumicës së kualifikuar tashmë zbatohet në shumicën e fushave të politikave. Pyetja e vërtetë aktualisht nuk është se si BE-ja e heq të drejtën e vetos, por më tepër: Si mund të organizohet veprimi evropian pavarësisht dallimeve reale politike? E meta themelore është në të kuptuarit ende të politikës së jashtme evropiane si një politikë e unitetit të plotë. Kërkesa për unanimitet shpesh nuk prodhon unitet sot, por vetëm emëruesin më të vogël të përbashkët. Evropa mund të duket formalisht e bashkuar për botën e jashtme, por gjeopolitikisht shpesh është çuditërisht e dobët në përballjen me tre superfuqitë: SHBA, Kina e Rusia. Dhe ne evropianët është e domosdoshme ta ndryshojmë këtë situatë dhe ti japim BE-së vendin e merituar në bashkësinë ndërkombëtare.

Si mund të bëhet BE-ja më efektive

Efektiviteti evropian mund të shfaqet duke pranuar se efektiviteti evropian nuk duhet të bazohet gjithmonë në njëkohësi të plotë. Historikisht, Evropa ka përparuar gjithmonë kur disa shtete anëtare morën me guxim udhëheqjen dhe të tjerët ndoqën më vonë – Shengen dhe Eurozona janë shembuj kryesorë”. Ky parim i bashkëpunimit të zgjeruar do të bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm në të ardhmen. Jo çdo shtet anëtar duhet të veprojë me të njëjtin ritëm në çdo fushë politike. Është thelbësore që Evropa të mbetet e aftë të veprojë aty ku janë në lojë interesat e përbashkëta – veçanërisht në politikën e jashtme, të sigurisë dhe të mbrojtjes. Ata që duan të bashkëpunojnë më ngushtë duhet ta bëjnë këtë pa qenë në gjendje që shtetet individuale të bllokojnë gjithçka. Kjo krijon dinamizmimin e domosdoshëm në vend të stagnimit regresiv. Uniteti evropian sot nuk lind më vetëm nga unanimiteti, por nga aftësia për të vepruar në mënyrë efektive së bashku dhe në interesat themlore të përbashkëta. Kur bashkëpunimi i suksesshëm është i dukshëm, shtetet e tjera do të bashkohen. Kështu është rritur gjithmonë Europa – në mënyrë pragmatike, graduale dhe përmes bindjes politike dhe vendimeve të guximshme për të sotmen dhe të ardhmen më të sigurtë. Vendet më të vogla, në veçanti, kanë frikë se do të injorohen. Greqia, Malta dhe Qiproja e refuzojnë reformën. Franca gjithashtu po i reziston një forme të re traktati. Vende të tjera, si Danimarka, janë përgjithësisht të hapura ndaj idesë dhe i pranojnë problemet e shkaktuara nga unanimiteti. Këto sfida do të shtoheshin edhe më tej nëse vende të reja si Shqipëria, Mali i Zi dhe Ukraina do të bashkoheshin me BE-në. Prandaj, po diskutohen modele të ndryshme pranimi. Shtetet e reja anëtare mund të bashkohen me BE-në në faza në vend që të bëhen anëtarë të plotë menjëherë. Edhe Gjermania do të përballet me një problem të ri nëse kërkesa për unanimitet në çështjet e politikës së jashtme do të braktisej. Kjo ndodh, sepse shumica dërrmuese e vendeve të BE-së kanë bërë thirrje prej kohësh për një qëndrim më të ashpër kundër qeverisë izraelite.